طلب ای عاشقان خوش‌رفتار، طرب ای نیکوان شیرین‌کار... قصیده مشهور سنایی، بسیار بسیار بلند، در صد و چهل بیت، که شهرت برخی ابیات آن عالم‌گیر است: علم کز تو، تو را بنستاند / جهل از آن علم بِهْ بود صد بار... مولانا هم، طبق معمول، به آن بسیار نظر داشته و از شمس هم در مقالات ابیاتی از آن نقل شده است. جالب امّا پاسخ تند سعدی است به یکی از ابیات این قصیده. آنجا که سنایی در نقد عالِمان خودنما، که شیفته و مترصّد فرصتی برای سخنوری و نمایش هستند، می‌گوید: ای به دیدار، فتنه چون طاوس / وی به گفتار، غرّه چون کفتار عالِمت غافل است و تو غافل / خفته را خفته کی کند بیدار؟ و سعدی در گلستان اعتراض می‌کند و حتی به تعریض سنایی را مدّعی می‌خواند و می‌گوید که نه، حُکم سخن، جدای گوینده است: گفتِ عالِم به گوش جان بشنو / ور نماند به گفتنش کردار باطل است آن چه مدّعی گوید / خفته را خفته کی کند بیدار مرد باید که گیرد اندر گوش / ور نوشته است پند بر دیوار... .

«بر فارسی‌خوانان لازم است که پس از خواندن این ابیات بگویند: این نه نجم است و نه رمل است و نه خواب / وحی حق والله اعلم بالصّواب این چنین فرمود مولانای ما / کاشف اسرارهای کبریا» یادداشت پایانی مثنوی چاپ عهد عثمانی، حدود صد و شصت سال پیش، که گویا نظر به مناسک مثنوی‌خوانی در خانقاه‌های مولویه دارد. آن ترکیب با بیت مثنوی البته بسیار قدیمی است و به دقایق الحقایق احمد رومی بازمی‌گردد که خود از حلقه مولویه بوده و پایان هر فصل کتاب خود را، که بر وزن مثنوی سروده، به یک یا دو بیتی از آن ختم کرده است، با این گریز که به مثال: همچنین فرمود مولانای ما / آفتاب عالم صدق و صفا صاحب دل آینهٔ شش‌رو بود / حق در او از شش جهت ناظر بود... و بر همین قیاس، با «همچنین فرمود مولانای ما» آغاز می‌کند و ادامه می‌دهد: «منبع تحقیق و تاج اولیا»، «درّ بی‌همتای دریای خدا»، «زبدهٔ تقدیر و شمع اولیا»، «خازن اسرارهای کبریا»، «گنج رحمن، پیشوای اتقیا»، «کاشف اسرارهای کبریا» و نظایر آن، و سپس بیتی از مثنوی. در باب احمد رومی، رک: صد سال پس از مولانا، دو .

آثار مولیر به قلم کورنی؟ بخش (۶) و پایان مثالی از کاربرد روش‌های تحلیلی ریاضی و آماری در تشخیص نویسنده زبان تندِ دو سوی این مصاف هم گفتگو را مشکل‌تر کرده است. از جمله کسانی که مولیر را نه یک نویسنده که دلقک پادشاه دانسته‌اند و از سوی مقابل پاسخ گرفته‌اند که اصل این تردید در انتساب این آثار یک پرسش جعلی است، یک جنجال زرد روزنامه‌ای پرسرو صدا که از عهد پیر لویس به قصد شهرت‌طلبی آغاز شده و تا امروز ادامه یافته. از این سو، شنیده می‌شود که مولیریست‌ها سرمایهٔ سال‌های بزرگی از عمر خود را بر این باور گذاشته‌اند و تمام پژوهش‌ها و آثار زندگینامه‌نویسی ایشان بر این مبناست و تغییر این موضع از نظر روانی برایشان مشکل است... مقصود این که بحث گاه شکلی هویتی و حیثیتی گرفته و انگیزه‌های غیر معرفتی هم در آن دخیل است. هر چه هست، واضح است که این روش‌ها به دلخواه ما کنار گذاشته نمی‌شوند و نباید هم نادیده گرفته شوند گرچه باید جایگاهی کمکی، و نه اصلی، در نقد ادبی و تاریخی داشته باشند. این ابزارها همچنین کمک می‌کنند که تصوّر مفروض و پیشینی ما از چهره نویسنده تغییر کند و به مثال در این خصوص، کورنی نویسنده بزرگی شناخته می‌شود که چهره موقّر عمومی خود را داشته و ذوق طنز خود را، همچو لعل رمّانی، از چشم محتسبان زمان پنهان نگاه داشته است. چنان که آمد، پذیرش ادبی و عمومی این نظر که مولیر به راستی نویسنده این آثار نبوده است، ساده نیست. مولیر آن نویسنده افسانه‌ای بوده که نامش با زبان فرانسه گره خورده است، نماد منتقد آزادفکر خوش‌ذوق تیززبانی است که هنر نویسندگی را با هنر اجرای نمایش در هم سرشته و حاصل را به ادب فرانسه تقدیم کرده است. با قبول این نظر، اینک کورنی آن نابغهٔ به نسبت منزوی خواهد بود که در چند زمینه می‌نوشته و نبوغ نویسندگی او پس از تراژدی، به سوی کمدی گردیده است امّا ترجیح داده تا در سایه بایستد و این همه را نه تنها در حدیث دیگران بلکه تحت نام دیگران منتشر کند. از سوی دیگر، مولیر، نه یک نویسنده بزرگ، که کارگردان زیرک و مبتکر و کاردانی بوده است که می‌توانسته این آثار را سفارش دهد، آن‌ها را به خوبی به صحنه ببرد، شیوه اجرای مصنوع دیالوگ‌ها را به بیانی طبیعی و روزمرّه تغییر دهد، به دربار عرضه کند و از این راه حمایت صاحب‌منصبان را کسب کند و در کل جایگاه کمدی را در فرهنگ و هنر و ادبیات فرانسه ارتقا بخشد. چنان که یکی از منتقدان می‌گوید، کورنی کسی بوده که می‌توانسته این آثار را بنویسد و مولیر آن کس که می‌توانسته آن‌ها را با جسارت و ابتکار عرضه کند. تبعات پذیرش این موضع، به این دو نویسنده هم محدود نخواهد ماند و به معنی ضرورت بازنویسی تاریخ تئاتر قرن هفدهم فرانسه خواهد بود. دومینیک لبه، در سایه این تحقیقات، سراغ تابلوی «یک همکاری» ژان لئون ژروم رفته است، تاریخ ۱۸۷۴ میلادی. صحنه نقّاشی گویا به همکاری این دو در نمایشنامهٔ پسیشه Psyché نظر دارد که در مقدّمه آن ناشر به روشنی نوشته است که کورنی در نوشتن این متن مشارکت داشته است. ما نمی‌دانیم که این نقّاش قرن نوزدهمی هم در این خصوص تردیدی داشته است یا ناخودآگاه چنین طرحی در میان آورده است که در آن کورنی، سمت راست، با هیئتی به نسبت پیر و فقیر، روبروی مولیر ثروتمند جوان نشسته است و گویی متن نمایشنامه‌ای را که نوشته است به او املا می‌کند. به آغاز سخن بازگردیم. جدای فرجام این بحث مولیر و کورنی، که تا همین جا هم ده‌ها کتاب و هزاران برگ در خصوص آن نوشته‌اند، آشکار است که دیگر نمی‌توان ابزارها و امکاناتِ جدید ریاضی و آماری متن را نادیده گرفت. تصوّر کنید در تاریخ ادب و فرهنگ ما چه تردیدها و بحث‌های جدّی در خصوص انتساب برخی آثار (یا بخشی از آن‌ها) به نویسندگان بزرگ وجود دارد، از کتاب کامل گرفته تا دیباچهٔ چند اثر مهم تا تشکیک در باب نیمهٔ دوم یا تکمله برخی آثار شرح احوال تا قطعات الحاقی بزرگ و نظایر آن که بر اهل ادب و تاریخ پوشیده نیست. با تطبیق این روش‌ها بر خطّ و زبان فارسی و عربی، و با لحاظ همه شرایط و احتیاط‌های لازم، این امکانات در اینجا هم می‌تواند، جدای کشف و تحلیل ابعاد دیگری از متون، در تشخیص نویسنده یا انتساب به او یاری کند. ما هنوز با سعدی موافقیم که «مشکل دردِ عشق را حلّ نکند مهندسی» امّا مهندسی که درد و عشق به ادبیات کهن داشته باشد، شاید بتواند مشکل و معمّایی را در این خصوص حلّ کند... . آثار مولیر به قلم کورنی؟ بخش (۱) .