روشنگری و عقل سلیم #امبرتو_اکو بخش سوم و پایانی آدم، حداقل به حوا نیاز دارد؛ نه آن‌قدرها برای ارضای میل جنسی ــ که برای آن، یک بز هم کفایت می‌کند ــ بلکه برای تولیدمثل و افزایش نسل. اگر آدم، حوا‌ و هابیل و قابیل  را بکشد، به حیوانی منزوی و تنها بدل خواهد شد. بنابراین، انسان باید بر سر حسن‌نیت و احترام متقابل به توافق برسد؛ به عبارت دیگر، او باید به یک قرارداد اجتماعی تن دهد. هنگامی که عیسی می‌گوید باید همسایه خود را دوست داشت و پیشنهاد می‌کند که با دیگران چنان رفتار کنیم که انتظار داریم با ما رفتار شود، او همچون یک متفکر برجسته عصر روشنگری ظاهر می‌شود (تقریباً همیشه چنین است، مگر آنجا که خود را «پسر خدا» می‌خواند؛ چرا که این موضوع شاید برای خود او بدیهی بوده، اما برای دیگران چنین نبوده و از این‌رو نمی‌توانسته مبتنی بر عقلانیت باشد، بلکه تنها بر پایه ایمان استوار بوده است). اندیشمند عصر روشنگری بر این باور است که می‌توان نظامی اخلاقی تدوین کرد ــ حتی نظامی بسیار پیچیده، حتی اخلاقی قهرمانانه ــ که بر اصل ضروریِ گفت‌وگو و توافق استوار باشد. برای مثال، اینکه کسی برای نجات جان فرزندانش جان خود را فدا کند، کاری درست است. سرانجام، اندیشمند عصر روشنگری می‌داند که انسان پنج نیاز بنیادی دارد (فعلاً نیاز دیگری به ذهنم نمی‌رسد): غذا، خواب، محبت ــ که رابطهٔ جنسی را هم دربرمی‌گیرد، اما نیاز به برقراری پیوند عاطفی، دست‌کم با یک حیوان خانگی نیز بخشی از آن است ــ بازی (یعنی انجام دادن کاری صرفاً برای لذت بردن از آن) و پرسیدن از چراییِ امور. این نیازها را به ترتیب اولویت، از بیشترین به کمترین، مرتب کرده‌ام؛ اما تردیدی نیست که حتی یک نوزاد به‌ محض آنکه غذا خورد، خوابید، بازی کرد و یاد گرفت مادر و پدرش را از هم تشخیص دهد، دربارهٔ همه‌چیز شروع به پرسیدنِ «چرا» می‌کند. چهار نیاز نخست در میان حیوانات نیز مشترک‌اند، اما نیاز پنجم به‌طور مشخص انسانی و مستلزم استفاده از زبان است. پرسش بنیادی این است که چرا چیزها وجود دارند. فیلسوف می‌پرسد چرا به‌جای هیچ‌چیز، چیزی وجود دارد؛ اما در این راستا از انسان معمولی فراتر نمی‌رود، زیرا او هم از خود می‌پرسد چه کسی جهان را ساخته و پیش از آفرینش آن چه چیزی وجود داشته است. انسان برای پاسخ دادن به این پرسش، خدایانی می‌سازد ــ یا آنها را کشف می‌کند (نمی‌خواهم در اینجا وارد مسائل الهیاتی شوم). ازاین‌رو، اندیشمند عصر روشنگری می‌داند که وقتی انسان‌ها از خدایان سخن می‌گویند، به موضوعی می‌پردازند که نباید آن را ساده گرفت. او می‌داند که مجموعهٔ خدایان یک پدیدهٔ فرهنگی است و می‌توان آن را نقد کرد؛ اما پرسشی که به شکل‌گیری چنین مجموعه ای می‌انجامد، پرسشی برخاسته از طبیعت انسان و شایستهٔ نهایت احترام و توجه است. من امروز  آماده‌ام کسی را اندیشمند عصر روشنگری به شمار آورم که این شرایط خدشه ناپذیر را بپذیرد. اگر این شرایط قابل قبول است، من هم به این جمع می‌پیوندم. منبع: Umberto Eco, “Illuminismo e senso comune,(Enlightenment and Common Sence) La Repubblica, gennaio 2001. #علی_حاتم

روشنگری و عقل سلیم #امبرتو_اکو بخش دوم اگر کسی را بتوان متفکری دانست که باور داشت همهٔ حقایق ما نه در خلا، بلکه در چارچوب مجموعه‌ای پیچیده از قراردادهای فرهنگی پدیدار می‌شود، باز هم او کسی جز کوآین نیست. چگونه می‌توان این دو موضع متناقض را با یکدیگر آشتی داد؟ از این راه که ما بر پایهٔ تجربه می‌دانیم قطره‌های آب روی دست‌هایمان می‌ افتد، و بر پایهٔ قراردادهای فرهنگی است که بعد از آن می‌گوییم احتمالاً باران می‌بارد. اگر پیش از بحث دربارهٔ معنای «باران» از نظر هواشناسی، دو نفر توافق داشته باشند که قطره‌های آب روی دست‌هایشان می‌ افتد، آن‌گاه با دو اندیشمندِ روشنگر و مینیمالیستِ تمام‌عیار روبه‌رو هستیم. اکنون می‌خواهم روایت آزادانه و بازسازی شده‌ای از مثال مشهور کوآین دربارهٔ «گاواگای» ارائه کنم. کاوشگری را تصور کنید که هیچ چیزی از زبان بومیان نمی‌داند. خرگوشی از میان علف‌ها می‌گذرد. کاوشگر آن را به یکی از بومیان نشان می‌دهد و او در واکنش فریاد می‌زند: «گاواگای!» آیا «گاواگای» در زبان آن بومی به معنای «خرگوش» است؟ لزوماً نه؛ ممکن است معنایش «حیوان» یا «خرگوشِ در حال دویدن» باشد. جای نگرانی نیست؛ این آزمایش را دوباره انجام می‌دهیم: یک بار وقتی که سگی از آنجا می‌گذرد و بار دیگر وقتی خرگوش بی‌حرکت ایستاده است. اما اگر آن بومی از واژهٔ «گاواگای» برای بیان حرکت علف‌ها بر اثر عبور حیوانی استفاده کرده باشد، چه؟ یا اگر منظورش این بوده که رویدادی مکان‌ـ‌زمانی در حال وقوع است؟ یا اینکه می‌خواسته بگوید از خرگوش‌ها خوشش می‌آید؟ نتیجه این است: کاوشگر فقط می‌تواند فرضیه‌هایی مطرح کند و راهنمای ترجمهٔ خاص خودش را تدوین کند؛ راهنمایی که شاید هیچ برتری‌ای بر راهنمای دیگری نداشته باشد. (مهم این است که از انسجامی معقول برخوردار باشد). بنابراین، یک اندیشمند خوبِ عصر روشنگری به همهٔ راهنماهای ترجمه با دیدهٔ تردید می‌نگرد. اما نمی‌تواند انکار کند که آن بومی گفته است «گاواگای» و این واژه را زمانی که به آسمان نگاه می‌کرد بر زبان نیاورده، بلکه فقط هنگامی گفته است که چشمش به همان نقطه‌ای دوخته شده بود که کاوشگر گمان می‌کرد خرگوشی را در آنجا دیده است. توجه داشته باشید که چنین رویکردی حتی در بحث‌های کاملاً سطح بالا و متعالی نیز کارآمد است. اینکه پاپ در این ادعا برحق است که جنین‌ها انسان‌اند؛ یا توماس آکویناس در این باور برحق بود که جنین‌ها در رستاخیز جسمانی سهیم نخواهند شد، مسئله‌ای فرهنگی است.  اما بر اساس تجربه‌گراییِ معقول، باید پذیرفت که تفاوت‌های فیزیکی میان جنین اولیه ، جنین متاخر  و نوزاد وجود دارد. پس از آن، بیایید به محاسبه بپردازیم! آیا نوعی اخلاق فراتجربی وجود دارد که همهٔ اندیشمندان خوب و مینیمالیستِ عصر روشنگری باید آن را به رسمیت بشناسند؟ من معتقدم چنین اخلاقی وجود دارد. انسان، به‌طور کلی، می‌خواهد هر چیزی را که دوست دارد در اختیار داشته باشد. برای رسیدن به این خواسته، باید آن چیزها را از انسان‌های دیگری بگیرد که همان‌ها را می‌خواهند. آسان‌ترین راه برای جلوگیری از اینکه دیگران آن چیزها را از او بگیرند، کشتن آنهاست. «انسان برای انسان گرگ است»؛ و اجازه دهید بهترین و قوی ترین مرد پیروز شود! اما این قاعده نمی‌تواند جهان‌شمول باشد؛ زیرا اگر من همه را بکشم، تنها خواهم ماند، حال آنکه انسان موجودی اجتماعی است. منبع: Umberto Eco, “Illuminismo e senso comune,(Enlightenment and Common Sence) La Repubblica, gennaio 2001. #علی_حاتم