https://www.ensani.ir/file/download/article/20120329143833-5068-470.pdf

محمدعلی فروغی؛ حقوقدانی در سایه سیاست خوانش حقوق | شماره دوم محمدعلی فروغی (۱۲۵۶–۱۳۲۱)، ملقب به ذکاءالملک، بیشتر با نخست‌وزیری، فعالیت‌های سیاسی و کتاب مشهور «سیر حکمت در اروپا» شناخته می‌شود. بااین‌حال، بخش مهمی از کارنامه او به تاریخ حقوق ایران تعلق دارد؛ بخشی که کمتر مورد توجه قرار گرفته است. فروغی از نخستین سال‌های تأسیس مدرسه علوم سیاسی در سال ۱۲۷۸ با این نهاد همکاری داشت. در روزگاری که آموزش منظم حقوق تازه در ایران شکل می‌گرفت و بسیاری از درس‌ها حتی کتاب آموزشی نداشتند، او به تهیه منابع درسی، تدریس و سپس اداره مدرسه پرداخت و کوشید آموزش علوم سیاسی را به آموزش تخصصی حقوق نزدیک کند. در سال ۱۲۸۶، رساله «حقوق اساسی، یعنی آداب مشروطیت دول» را نوشت؛ اثری که از نخستین نوشته‌های منظم فارسی در دانش حقوق اساسی به شمار می‌رود. فروغی در این رساله به موضوعاتی چون اختیارات دولت، حقوق ملت، جایگاه مجلس و مفهوم حکومت مشروطه پرداخت. اهمیت این کتاب تنها در تقدم تاریخی آن نیست؛ بلکه در تلاشی است که برای توضیح مفاهیم حقوق عمومی جدید به زبان فارسی صورت گرفت. نقش او به تدریس و تألیف محدود نماند. فروغی در مقام وزیر عدلیه و رئیس دیوان عالی تمیز، در اصلاح تشکیلات قضایی و اجرای قوانین آیین دادرسی نقش داشت و همراه با حسن پیرنیا و سید نصرالله تقوی در تهیه قانون اصول محاکمات جزایی مشارکت کرد. اما شاید مهم‌ترین بخش میراث حقوقی او را بتوان در سخنرانی سال ۱۳۱۵ در دانشکده حقوق تهران جست‌وجو کرد؛ جایی که تأکید داشت وظیفه دانشکده حقوق نباید به آموزش قوانین موجود محدود بماند. از نگاه او، دانشگاه باید قوانین را مطالعه کند، نارسایی‌های آن‌ها را بشناسد و زمینه اصلاحشان را فراهم آورد. این دیدگاه، فراتر از یک توصیه آموزشی، بیانگر تصوری از علم حقوق است که در آن حقوقدان صرفاً حافظ و مفسر قانون نیست؛ بلکه در نقد، اصلاح و تکامل آن نیز مسئولیت دارد. البته کارنامه فروغی، به‌ویژه نسبت اندیشه‌های حقوقی او با عملکرد سیاسی‌اش، همچنان موضوعی قابل بررسی و نقد است. بااین‌همه، شناخت تاریخ آموزش حقوق و شکل‌گیری ادبیات حقوق عمومی جدید در ایران، بدون مطالعه آثار و فعالیت‌های او ناقص خواهد ماند.