از نظر مالبرانش، طبیعتِ خداگونِ ما در عقل تجلی مییابد که بهخاطر گناه نخستین گرفتار بدن مادی شده است. انسانها مخلوقاتی گناهکارند که حواس، انفعالات، تخیل و همدلی مکانیکی آنها را گرفتار کردهاند. این قوا عقل محض را آلوده میکنند و، هرچند مفیدند، طبیعت حقیقی ما را لکهدار میکنند.
از نظر هیوم، که اثرات زیانبار اندیشهٔ دینی بر زندگی انسان دلمشغولی دائمیاش بود، مذهبش دچار خطایی بنیادی بود؛ علم انسان نشان میدهد که حواس، تخیل، انفعال و همدلی، خمیرمایهٔ طبیعت انسان هستند، و نه چیزهایی که لازم باشد از آنها تعالی بجوییم.
"تو فکر میکنی ما میتوانیم بقیۀ خوابهایمان را پیدا کنیم؟
کتابهایی را که تمام میشوند ادامه دهیم؟
و بگوییم از تمامشدنِ هرچیزی باید ترسید؟
برویم و چند سال در دریا گم شویم
و وقتی که بیاییم بگوییم ما از دریا آمدهایم؟
تو فکر میکنی ما چهگونه همهی این چیزهایِ ساده را بلدیم:
بیدارشدن از خواب
قدمزدن
در خانه نشستن
و سکوت دربارۀ اشیا را؟"
ممکن است که لباس و زبان و رسوم و آداب و معتقدات مردم عوض شود ولی حماقت آنها عوض نخواهد شد و در تمام اعصار میتوان به وسیلهی گفتهها و نوشتههای دروغ مردم را فریفت. زیرا همانطور که مگس، عسل را دوست دارد، مردم هم دروغ و ریا و وعدههای پوچ را که هرگز عملی نخواهد شد دوست میدارند.
شروع کرد بـه آموختن کتاب مقدس بـه او. اما آین آموختن راه بـه جایی نبرد
در درس دوم یا سوم؛ پســرک نـاگهـان نیشش را بـه خنـده بـاز کــرد… گریگوری؛ کــه از زیر عینک نگاه تهدید آمـیزی بـه او مـی انـداخت پرسید برای چه مـیخنـدی؟
پســرک گفت: آه هیچی خدا روشنـایی را روز اول افرید؛و خورشید و مـاه و ســتارگان را بـه روز چهـارم؛ روز اول روشنـایی از کجا امد؟
بهندرت فرصتی دست میدهد که بتوانیم به جزئیات گذشته افرادی که ما را به ستوه میآورند پی ببریم، اما همیشه این امکان برایمان وجود دارد که تلاش کنیم تصور کنیم چطور نوزادی معصوم و آرام در گهواره، با گذر زمان به بزرگسالی پرخاشگر با رفتارهای آزاردهنده تبدیل میشود.
شاید تمرکز مدام بر اینکه بیشتر مردم (یا حتی همهٔ آنها) چقدر ناخوشایند هستند، نوعی احساس رضایت تلخ در ما ایجاد کند. اما آرامش واقعی زمانی حاصل میشود که بهجای این کار بیاموزیم دنبال همان دخترها و پسرهای کوچک آسیبدیدهای بگردیم که با لباسهای بنددار و لبخندهای معصومانۀ بیدندان، رنجها و سختیهایی را متحمل شدهاند که همچنان تعادل زندگیشان را برهم میزنند.