Баёний Хоразм олти ярим мақомининг пайдо бўлиши жараёнларида фидойилик кўрсатиб, уни бугунги авлодларга тўлиқ етиб боришини таъминлаш мақсадида дўстларининг “Танбур чизиғи” китобини ўз дастхати билан кўчирган эди.
Қиёт қишлоғида акаси — машҳур табиб Яхшимуродбек билан бир ҳовлида яшаган Баёний саройда ишлари қўплигидан Патрак, деган жойга кўчиб келади. Патрак Нуриллабой саройининг тепароғида жойлашган мавзе бўлиб, Кўҳна Аркка яқин эди. У жуда камбағал яшар, шеъриятни, илмиёт ва мақомотни ҳамма нарсадан устун қўярди. Хоразм шоҳлари тарихини ёзиб, ўзидан ёдгор қолдиришга киришганида у етмиш икки ёшларга бориб қолган эди. Баёний бу даврдаги ўз ҳолатини тасвирлаб “Шажараи Хоразмшоҳий” асарида: “… Фақир агарчи илтифоти шоҳонадин хурсанд бўлдим, аммо, бебизоатлигим (камбағаллигим) сабабидин андишаманд эрдиким, бу қиллати иститоат (куч-қувват озлиги) била мундоғ улуғ хизматга оё не навъ илик ура олурман…”, дея Оллоҳга илтижо этади.
Баёний бадиий юксак шеърлар битган файласуф шоирдир. У аруз вазни санъатини, барча баҳрлари, қофия илмини мукаммал эгаллади. Шарқ мумтоз адабиёти намояндалари Навоий, Фузулий, Бедил, Мунис ва Огаҳий ғазалларига мухаммаслар боғлади. Арузнинг деярли барча жанрларида: ғазал, мухаммас, мусаддас, қасида, мусабба, таржибанд, маснавий, рубоий, баҳритавил, тарих каби турларида ижод этдики, бу алоҳида илмий таҳлилларга муносиб мерос. Унинг ғазалларида юксак маънавият соҳиби, ҳаёт ошиғи, севгига содиқ инсон образи яққол кўриниб туради.
Шоир ёшларга қарата ёзган шеърларида бахт ва иқбол баҳодирликда, ақл ва илм нурида, деб васият қилди. Умри давомида зарқалам хаттотлар, нафосатли ғазаллар битган шоирлар авлодини тарбиялашга ҳаракат қилди. Улар Табибий (1869 — 1911), Аваз (1884 — 1919), Чокар (1889 — 1952), Комилжон Девоний (1887 — 1938), Партав (1905 — 1956) сингари шоирлардир.
Энди Баёнийнинг сурати ҳақида икки оғиз сўз. 1960 — 1965 йилларда шоир ва хаттот Бобожон Таррох Ходим ўзининг “Хоразм навозандалари” хотира китобини ёзишга ҳозирлик кўрарди. У ўзи яшаб ижод этган адабий муҳитдаги 31 нафар шоир ҳақида материал тўплайди. Хива тарихий музейи ходимлари ва кекса фотосуратчилар ёрдамида Баёний ва бошқа ижодкорларнинг суратларини топади. Баёнийнинг ушбу фотосурати биринчи бор эълон қилинаётир.
Баёний 1923 йилнинг январида 83 ёшида Хивада оламдан ўтган. Бутун умри давомида ўз халқини озод, бахтиёр кўришни орзу этиб яшади. Ана шу эзгу ният йўлида курашди ва ижод қилди. Бугунги кунда мустақиллик қуёши бошимиз узра нур сочиб турибди. Истиқлол шарофати билан миллий қадриятларини тиклаб, аждодларимиз боқий меросидан баҳраманд бўлаётган халқимиз асрларнинг мумтоз садоларига янги ҳаёт бағишлаётир.
“Ўзбекистон адабиёти ва санъати” Анбара Отамуродова, Абдримова Латофат.