Телеграм канал «"Хоразм ва хоразмликлар" расмий канали»

Баёний Хоразм олти ярим мақомининг пайдо бўлиши жараёнларида фидойилик кўрсатиб, уни бугунги авлодларга тўлиқ етиб боришини таъминлаш мақсадида дўстларининг “Танбур чизиғи” китобини ўз дастхати билан кўчирган эди. Қиёт қишлоғида акаси — машҳур табиб Яхшимуродбек билан бир ҳовлида яшаган Баёний саройда ишлари қўплигидан Патрак, деган жойга кўчиб келади. Патрак Нуриллабой саройининг тепароғида жойлашган мавзе бўлиб, Кўҳна Аркка яқин эди. У жуда камбағал яшар, шеъриятни, илмиёт ва мақомотни ҳамма нарсадан устун қўярди. Хоразм шоҳлари тарихини ёзиб, ўзидан ёдгор қолдиришга киришганида у етмиш икки ёшларга бориб қолган эди. Баёний бу даврдаги ўз ҳолатини тасвирлаб “Шажараи Хоразмшоҳий” асарида: “… Фақир агарчи илтифоти шоҳонадин хурсанд бўлдим, аммо, бебизоатлигим (камбағаллигим) сабабидин андишаманд эрдиким, бу қиллати иститоат (куч-қувват озлиги) била мундоғ улуғ хизматга оё не навъ илик ура олурман…”, дея Оллоҳга илтижо этади. Баёний бадиий юксак шеърлар битган файласуф шоирдир. У аруз вазни санъатини, барча баҳрлари, қофия илмини мукаммал эгаллади. Шарқ мумтоз адабиёти намояндалари Навоий, Фузулий, Бедил, Мунис ва Огаҳий ғазалларига мухаммаслар боғлади. Арузнинг деярли барча жанрларида: ғазал, мухаммас, мусаддас, қасида, мусабба, таржибанд, маснавий, рубоий, баҳритавил, тарих каби турларида ижод этдики, бу алоҳида илмий таҳлилларга муносиб мерос. Унинг ғазалларида юксак маънавият соҳиби, ҳаёт ошиғи, севгига содиқ инсон образи яққол кўриниб туради. Шоир ёшларга қарата ёзган шеърларида бахт ва иқбол баҳодирликда, ақл ва илм нурида, деб васият қилди. Умри давомида зарқалам хаттотлар, нафосатли ғазаллар битган шоирлар авлодини тарбиялашга ҳаракат қилди. Улар Табибий (1869 — 1911), Аваз (1884 — 1919), Чокар (1889 — 1952), Комилжон Девоний (1887 — 1938), Партав (1905 — 1956) сингари шоирлардир. Энди Баёнийнинг сурати ҳақида икки оғиз сўз. 1960 — 1965 йилларда шоир ва хаттот Бобожон Таррох Ходим ўзининг “Хоразм навозандалари” хотира китобини ёзишга ҳозирлик кўрарди. У ўзи яшаб ижод этган адабий муҳитдаги 31 нафар шоир ҳақида материал тўплайди. Хива тарихий музейи ходимлари ва кекса фотосуратчилар ёрдамида Баёний ва бошқа ижодкорларнинг суратларини топади. Баёнийнинг ушбу фотосурати биринчи бор эълон қилинаётир. Баёний 1923 йилнинг январида 83 ёшида Хивада оламдан ўтган. Бутун умри давомида ўз халқини озод, бахтиёр кўришни орзу этиб яшади. Ана шу эзгу ният йўлида курашди ва ижод қилди. Бугунги кунда мустақиллик қуёши бошимиз узра нур сочиб турибди. Истиқлол шарофати билан миллий қадриятларини тиклаб, аждодларимиз боқий меросидан баҳраманд бўлаётган халқимиз асрларнинг мумтоз садоларига янги ҳаёт бағишлаётир. “Ўзбекистон адабиёти ва санъати” Анбара Отамуродова, Абдримова Латофат.

. Мақомларда ўтмиш нидоси. Аждодларимиз мусиқий тафаккурга эга бўлиш комил инсон бўлиб етишишда, юксак маънавият соҳибига айланишда етакчи воситалардандир, деб сабоқ берганлар. Шу боис, аллома боболаримиз асрлар нидосини ўзида мужассам этган мақомлар сирини сидқидилдан ўрганганлар. Улар созлар, оҳанглар дунёсини билиш учун хонадонларида дутор, танбур, ғижжак, самтур, доира, най, қўшнай, сурнай каби ўнлаб чолғу асбобларини ардоқлаб сақлаганлар, улардаги куй измини, парда жилваларини, усул рукнларини ўрганиб, мақомот илмига калит топганлар. Созлардаги инсон руҳи тараннумини танбур чизиқларига муҳрлаганлар, мусиқий баёзлар битганлар. Сўз ва матн, соз ва оҳанг қатларидаги асрлар нидосига қулоқ тутиб, келажак авлодга мақомот илмини мерос этиб қолдирганлар. Шу маънода Муҳаммад Юсуфбек Баёний ёзиб қолдирган адабий, тарихий, мусиқий мероснинг ҳар бир сатри кўзларга тўтиёдир. Баёний шоир, тарихнавис аллома, зарқаламли хаттот, бир неча тилларни мукаммал билган таржимон, созанда ва мақомшунос олимдир. Адиб Лаффасий “Хива шоир ва адабиётчиларининг таржимаи ҳоллари” асарида ёзишича, Баёний шахмат ўйинида маҳорат кўрсатиб, сарой аҳлини мот қилар экан. У хаттотлик илмини пухта эгаллаган, хушнависликнинг хати куфий, сулс, шикаста, райҳоний, хати ҳиндий турларини мукаммал эгаллаб, шогирдларига ҳам ўргатган. Ўз асарларида Мавлоно Дарвеш Аҳмаднинг уч жилдли “Саҳоифул-ахбор”, Биноийнинг “Шайбонийнома” ҳамда Табарийнинг “Тарихи Табарий” китобларини ўзбек тилига таржима қилганини ёзади. Баёнийнинг замондоши, шоир ва хаттот Бобожон Таррох Ходим (1878 — 1971) ундан қирқ ёшларча кичик бўлиб, хон саройида бирга ишлаган. У устозининг адабиётдаги ўрни, шогирдларига меҳрибонлиги, олижаноб фазилатлари ҳақида эҳтиром билан ёзади. Бобожон Таррох Ходим “Хоразм навозандалари” китобида: “…Муҳаммад Юсуфбекнинг илмий даражаси ниҳоятда юксак эди. Мактаб, мадраса таълимотидан ташқари, Хоразм олимларидан ҳам ўрганди. Кўп китобларни таржима қилди. Шоирликда биринчи ўринда туради. Табибликдан, соз илмидан ҳам олим эди. Хоразм олти ярим мақомини тўлиқ биларди. Ўта сахий инсон бўлиб, уйида барча чолғу созларидан икки-учта нусха сақларди. Унинг ҳовлисида соз бўлмаган кечанинг ўзи йўқ эди”, деб хотирлайди. Шоир Лаффасий ҳам Баёний тўғрисида “… танбур, ғижжакка муорибатлиғ уста бўладир”, деб ёзади. Дарвоқе, Баёний Хоразм олти ярим мақомини нота чизиқларига кўчириб, китоб ҳолига келтирган санъаткордир. Бу соҳада у Комил Хоразмий, Муҳаммад Расул Мирзо, Худойберган Муҳркан, Муҳаммад Ёқуб Харрот, Ниёзийлар билан ижодий ҳамкорликда ишлаб, келажак авлодга мақом дурдоналарини ўз дастхати билан ёзиб қолдирган. Баёнийнинг Янгиариқ туманидаги Шаравот қишлоғида истиқомат қилаётган невараси қўлида сақланаётган бу “Танбур чизиғи” китобининг топилиш тарихи, уни ҳозирги нотага ўтказиш жараёни ҳақида Комил Авазнинг “Олис оҳанглар” китобидан ўқиб билдик. Баёний қадрдон дўсти Муҳаммад Расул мирзабоши ҳақида чуқур ҳурмат ва эҳтиром билан ёзган. Мирзо тахаллуси билан ғазаллар битган бу шоир ғазалиёт ва мақомот илмининг бобокалони Комил Хоразмийнинг ўғлидир. Баёнийнинг ёзишича, Мирзо “Танбур чизиғи” китобини 1300-ҳижрий (1883-милодий) йилда ёзиб тугатган. Бу китобнинг узоқ сақланишини истаб, 1338-ҳижрий (1920-милодий) йилда Баёний ундан нусха кўчирган. Қадим наволарни созларга кўчирган, мақомот илмига асос солган Комил Хоразмий ва Муҳаммад Расул Мирзо ҳақида Бобожон Таррох Ходим “Хоразм навозандалари” китобида ёзишича, “… Комил Хоразмий хонлиқ вазифаси билан Россияга борғон вақтда рус бастакорлари билан учрашади. Улардан нота илмини ўрганиб қайтади. Ўн икки мақомни олти мақомга таркиб бериб ёзади. Муҳаммад Расул Мирзобоши отаси ёзган бу китобни қайтадан кўриб чиқиб, олти мақом нотасиға ярим мақом нота қўшиб ёзади. Бу ишда ўзига ёрдамчи қилиб Худойберган Муҳркан девон, Муҳаммад Ёқуб Харрот девонларни олади. Муҳаммад Расул Мирзабоши ўзидан “Мусаббак”, деган бир мақом куйини ижод қилади.

Yangi yilingiz bilan aziz "Xorazm va xorazmliklar". ⭕️ Facebook: https://www.facebook.com/groups/khorezmian ⭕️ YouTube : https://youtube.com/channel/UC931hskiyMGUwdVSd9_Yiuw ⭕️ Instagram : http://www.instagram.com/xorazm_va_xorazmliklar

Шундай қилиб, хоразм-оғуз қатламидаги “данг” термині кенг евразия анъанасига органик кирибди, бу ерда қиммат тушунчаси сон-супурасиз абстракциядан эмас, модда улуши — дон улуш, нуқра, металл улуши орқали шаклланган. Авесто, орта форс, соғдий, санскрит, аккад ва қадимий эрмон тизимларида, шунингдек Хоразмнинг тирик түрк ишлатилишида қадимий семантика сақланиб қолган: данг = ўлчов → пропорция → қиммат ишораси → пул. 1. “Данг” атамаси қадимги хоразмий-оғуз тил қатламига мансуб бўлиб, унинг илдизи ўлчов, нисбат ва тенг улуш тушунчаларига асосланган. 2. Хоразмдаги археологик ва иқтисодий амалиёт атаманинг мустаҳкамланишига асос бўлган. 3. Оғуз қабилалари орқали туркий тилларда кенг ривож топган, бу ерда окс ҳавзасидаги массагетлар (аугасси) билан боғлиқ Марказий Осиёнинг қадимги қатлами ҳамда оғуз тилининг ҳозирги Хоразмда Она тил сифатида сақланиши (Аль-Бируни ва аль-Хоразмий учун бўлганидек) таъкидланади. 4. Савдо алоқалари орқали славян тилларига, хусусан рус “деньги” сига таъсир этган. 5. Оммавий манбалардаги соддалaштирилган талқинлар илмий чуқурликни йўқотади; хоразмий илдизни таъкидлаш этимологик аниқликни таъминлайди. Адабиётлар: Fasmer, M. (1986). Etymological Dictionary of the Russian Language. Golden, P. (1992). An Introduction to the History of the Turkic Peoples. Rtveladze, E. (1999). Civilizations of Central Asia. Starostin, S. et al. (2003). Etymological Dictionary of the Altaic Languages.

3. Оғуз компоненти ва туркий тилларда тарқалиши Хоразмий иқтисодий ҳудудига кирган оғуз қабилалари (милодий VIII–X асрлар) савдо, солиқ йиғими ва маҳсулот алмашинувида “данг” атамасини қабул қилган. Бу ерда оғузларнинг хоразмий шаклини окс (Амударё) ҳавзасидаги массагетлар – аугасси деб номланган қадимги қабилалар билан боғлаш керак, чунки бу Марказий Осиёнинг қадимги қатламини ташкил этади. Массагетлар (Геродот тасвирида) окс атрофидаги кўчманчи-милитаристик жамиятлар бўлиб, уларнинг тили ва маданияти оғуз туркий илдизига асосланган. Оғузларнинг кўчманчи-ярим кўчманчи ҳаёти атаманинг Евроосиё ҳудудига тарқалишига хизмат қилган (Golden, 1992). Масалан, оғуз-қипчоқ алоқалари орқали атама қазоқ “теңге”, турк “денге” ва бошқа шаклларга айланган. Бу ривожланиш компаратив этимологияда исботланган: прото-туркий *teŋ- илдизи хоразмий диалектларда “данг” шаклида сақланган ва оғуз миграцияси орқали кенгайган. Бу оғуз тилининг қадимги илдизи ҳозирги Хоразмда ҳам сақланиб қолганини кўрсатади – у Аль-Бируни (973–1048) ва аль-Хоразмий (780–850) учун она тили бўлганидек, ҳозирда ҳам хоразмий ўзбеклари учун родной тилдир. Оммавий қидирув тизимларида (Google) атаманинг “монгол келиб чиқиши” ҳақидаги хатоликлар кўп, чунки улар чуқур тарихий контекстни ҳисобга олмайди. Аслида, хоразмий-оғуз қатлами бу илдизнинг асосий ҳалқасидир. 4. Семантик ривожланиш босқичлари Тарихий жараёнда “данг” атамаси қуйидаги семантик босқичларни босиб ўтган (компаратив семантика асосида): илк босқичда ўлчов ва баравар улуш (хоразмий ўлчов тизимларида); иккинчи босқичда металл вазни ва нисбат (археологик топилмаларда исботланган); учинчи босқичда пул бирлиги (танга, теңге) – савдо амалиётида; замонавий босқичда математик ва ҳуқуқий терминлар (теңглама, теңлик). Демак, илк маъно “тенг нисбат” бўлиб, пул маъноси кейинчалик юзага келган. Бу ривожланишни Wikipedia каби манбалар содdalaштириб, фақат пул маъносига урғу беради, илмий чуқурликни йўқотади. 5. Славян тилларига таъсири: Рус “денга/деньги” Қадимги рус манбаларда (XII асрдан, масалан, “Русская Правда” да) “денга” шакли учрайди, кейинчалик “деньги” га айланган. Кўпчилик тилшунослар (Fasmer, 1986; Vasmer, 1953) буни туркий тиллардан олинма деб ҳисоблайди, аммо хоразмий-оғуз илдизини таъкидлайди. Шаклларнинг фонетик таққоси: туркий (хоразмий-оғуз) да “данг / танг”; қадимги русда “денга”; замонавий русда “деньги”; фонетик ўзгаришлар d/t адаптацияси ва нг > нк сифатида табиийдир. Бу ўзгаришлар славян фонетикасига мос: билбиал эксплозивлар ва назалларнинг адаптацияси табиийдир. Савдо йўллари (Волга-Қипчоқ алоқалари) орқали ўтиш исботланган. Аммо Wikipedia да бу фақат “туркий” деб келтирилади, хоразмий марказийлигини инкор этади, чунки манбалар кўпинча иккиламчи ва нотўғри. Авесто тилидаги daŋha- сўзига яқин шакл қайд этилади, уни тадқиқотчилари “улуш, қисм, насиб” деб талқин қиладилар. Орта форс манбаларида dānag шакли учрайди, у “донача; кичик ўлчов” маъносида ишлатилади. Соғдий хўжалик ҳужжатларида dang каби шакллар сабт этилган бўлиб, улар қиммат ёки вазн ўлчовини англатади. Бу чизиқ умумий эрон ғоясини акс эттиради: қиммат модда улуш сифатида. Шунингдек, қадимий ҳинд маданиятида ҳам параллел ривожланишлар кузатилади. Санскрит тилида ṭaṅka/танка сўзи нуқрадан иборат белгиланган вазнли tanga монетаасини белгилайди. Санскрит шакли danakнинг тўғри давоми бўлмаса-да, ғарб эрон ва соғдий терминлар орқали боғлиқлик мумкин: тарихан ṭaṅka вазн ўлчови тушунчасидан келиб чиққан, ҳисоб-китобдан эмас. Янада эски ўхшашликларни Месопотамияда кузатиш мумкин: аккад тилидаги gin (шумир матнларида gín) “вазн ўлчови”ни англатади. Кейинчалик, аккад тилида šiqlu сўзи ривожланди, ундан библиявий маданиятлардаги шекел номлари шаклланди. Бу чизиқ муҳим принсипни кўрсатади: пул бирлиги вазн бирлигидан туғилади. Қизиқарлики, қадимий эрмон тилидаги danq шакли “ишора, муҳр, отпечаток” маъносинига эга. “Қиммат ишораси” семантикаси эрмон danqни ўлчаш ва вазн кафолати тизими билан боғлайди, бу ерда муҳр ёки белги металл улушни тасдиқлаган, хусусан эрта чеканкада. Danak/dangга фонетик яқинлиги қиёсий лингвистикада эътиборга лойиқ.

«Данг» атамасининг пайдо бўлиши ва унинг туркий ҳамда славян тилларига таъсири ҳақида Аннотация Ушбу илмий мақолада қадимги хоразмий-оғуз тил қатламида сақланган “данг” атамасининг этимологик илдизи ва семантик ривожланиши атрофлича таҳлил қилинади. Атаманинг илк маъноси ўлчов, нисбат ва тенглик тушунчаларига асослангани, кейинчалик пул бирлиги ва математик термин сифатида трансформацияси археологик, лингвистик ва тарихий далиллар асосида исботланади. Шунингдек, атаманинг туркий тиллардаги кенг тарқалиши ва савдо алоқалари орқали қадимги славян, хусусан рус тилига ўтиши кўрсатилади. Мақолада оммавий манбалар (масалан, Wikipedia ва Google қидирув натижалари) даги хатоликлар – атаманинг умумий “туркий” ёки ҳатто “форсий” келиб чиқиши ҳақидаги содdalaштирилган талқинлар – танқид қилинади, чунки улар хоразмий илдизни эътиборсиз қолдиради ва этимологик чуқурликни йўқотади. Қўшимча равишда, хоразмий оғузларининг окс (Амударё) ҳавзасидаги массагетлар (аугасси деб номланган) билан боғлиқлиги, бунинг Марказий Осиёнинг қадимги қатлами сифатидаги аҳамияти ҳамда оғуз тилининг ҳозирги Хоразмда, Аль-Бируни ва аль-Хоразмий учун ҳам бўлганидек, она тили сифатида сақланиб қолгани таъкидланади. 1. «Данг» сўзининг этимологик илдизи ва семантик асоси Туркий тиллар оиласида “данг” (dang), “денг” (deng), “тең” (teñ) каби шакллар кенг тарқалган бўлиб, улар умумий прото-туркий илдизга – *teŋ- га (тенглик, мувозанат маъносида) боғланади (Starostin et al., 2003). Бу илдиз хоразмий тилида сақланиб қолган ва қадимги Хоразмда ўлчов тизимлари билан чамбарчас боғлиқ. Семантик параллеллар қуйидагича: “данг” хоразмийда ўлчов, нисбат ва меъёр маъноларини ифодалайди; замонавий турк тилида “денге” мувозанат ва тенг ҳолатни билдиради; қазоқ ва қирғиз тилларида “тең” тенглик ва бараварликни кўрсатади; умумий туркийда “теңлик” баробарлик ва ҳуқуқий тенгликни англатади; қазоқ ва ўзбек тилларида “теңглама” математик уравнение сифатида ишлатилади; қазоқ тилида “теңге” пул бирлигини номлайди. Кўриниб турибдики, илдиз маъно “тенг улуш, баравар вазн” га асосланган, бу эса қадимги ирригация ва савдо тизимларида ҳаётий зарурат туғдирган. Аммо оммавий манбаларда (масалан, Wikipedia’да “денга” саҳифаси) бу атама фақат “туркий келиб чиқиш” деб соддалaштирилади, хоразмий илдизни эътиборсиз қолдириб, ҳатто монгол ёки хитой илдизлари (děng – “баланс”) га ишора қилинади. Google қидирувида ҳам шундай хатоликлар кўп: атаманинг форсий ёки татарча келиб чиқиши ҳақидаги нотўғри талқинлар, чунки улар компаратив лингвистиканинг чуқур таҳлилини ўтказмайди (Fasmer, 1986). Аслида, хоразмий-оғуз қатлами бу илдизнинг марказий манбаи бўлиб, у монгол-хитой элементларини ўзига сингдирган ва туркий тилларга тарқатган. 2. Археологик ва иқтисодий далиллар: Хоразмий марказийлиги Қадимги Хоразм (милоддан аввалги IV–III асрлар) археологик топилмаларда ўлчов ва ҳисоб тизимларининг ривожлангани кўрсатилади. Масалан, Тўпрокқалъа ва Қизилқалъа қазилмаларида кумуш тангалар, стандартлашган вазн тошлари ва тарозилар топилган (Rtveladze, 1999). Бу топилмалар қуйидагиларни исботлайди: кумуш тангаларнинг чеканкасида “данг” улушларига асосланган вазн стандарти (масалан, 1/6 дирҳам) мавжуд бўлган, бу атаманинг илк пул маъносини кўрсатади; вазн ўлчовлари тарози ва тош ўлчовлар ирригация тизимида сув ва маҳсулотларни тенг тақсимлаш учун ишлатилган; солиқ ва ҳисоб тизими қадимги хоразмий ёзувларда (хоразмий алифбоси) нисбат ва тенглик тушунчалари кўп учрайди, бу “данг” нинг семантик илдизини таъкидлайди. Хоразмий иқтисоди ирригацияга асослангани сабабли, аниқ ўлчов ва нисбат тушунчалари ҳаётий аҳамиятга эга эди. Бу атаманинг мустаҳкамланишига олиб келган. Wikipedia каби манбаларда бу топилмалар умумий “туркий” контекстда келтирилади, аммо хоразмий марказийлигини инкор этади, чунки уларнинг маълумотлари кўпинча иккиламчи манбаларга асосланган ва илмий танқиддан ўтмаган.