Телеграм канал «"Хоразм ва хоразмликлар" расмий канали»

Туркманистон, Дошовуз туманидаги (Кўна Урганч) Нажмиддин Кубро кабрлари...
Зиёрат килганлар борми?

⭕️ Facebook: https://www.facebook.com/groups/khorezmian
⭕️ YouTube : https://youtube.com/channel/UC931hskiyMGUwdVSd9_Yiuw
⭕️ Instagram : http://www.instagram.com/xorazm_va_xorazmliklar

Рахимбой оғадан яна бир шевага хос топишмок. Сизнинг шевангизда нима деб айтилади, фикрингизни комментарияда колдиринг☝️💂‍♂

⭕️ Facebook: https://www.facebook.com/groups/khorezmian
⭕️ YouTube : https://youtube.com/channel/UC931hskiyMGUwdVSd9_Yiuw
⭕️ Instagram : http://www.instagram.com/xorazm_va_xorazmliklar

Хоразмлик устозода санъаткор Аминзода Жуманёзов Ovoz телелойихасида ажойиб чикиш килиб, хакамларни хайратда колдирди....

1 - видео

⭕️ Facebook: https://www.facebook.com/groups/khorezmian
⭕️ YouTube : https://youtube.com/channel/UC931hskiyMGUwdVSd9_Yiuw
⭕️ Instagram : http://www.instagram.com/xorazm_va_xorazmliklar

Бу сизни шевангизда нима деб айтилади?
Жавобингизни каментарияда колдиринг☝️💂‍♂

Масалан, “Бўлмаса какку қойи – жўхори сеча (чумчуқ, синчалак) пойи” мақоли айнан кўп йиллик кузатишлар, тажрибалардан келиб чиқиб айтилган.
Одатда оқжўхори май ойининг ўрталарида экилади. Бу даврда ўлкамизга какку учиб келиб, бор овозда сайраб юради. Агар оқжўхори какку келишидан олдин экиладиган бўлса, у август ойи бошларида донлай бошлайди. Бу вақтда иштаҳаси карнай чумчуқлар ҳали қотиб улгурмаган жўхори донларини **** ҳосилни нобуд қилар экан. Агар оқжўхори май ойи ўрталарида экилса, у сентябр ойи ўрталари донлай бошлайди. Бу вақтда чумчуқлар нега унга ҳужум қилмайди деб ўйлайсиз?
Албатта, табиатнинг ўзи ҳар бир нарсани тартибга солиб тургувчи доно раҳбардир. Август ойи ўрталарида кўл ва ариқлар бўйларида баравж ўсаётган қамиш ва яканлар учида попук ва қўға чиқариб, гуллай бошлайди. Чумчуқлар ана ўша қамиш ва яканлар попуги ва қўғасидаги майда гулчаларни **** тиқилиб қоларкан. Бу вақтда митти жониворлар ўз нафсининг жабрини тортиб бирон нарсага тумшуқ уролмайди. Пировардида уларнинг кўпчилиги нафаси тиқилиб нобуд ҳам бўлишади. Омон қолганлари яна яшашда давом этаверади. Қизиғи шундаки, чумчуқлар қамиш ва якан попуги ва қўғалари гулчаларига тиқилиб, ҳаёт-мамот масаласи билан курашаётган бир паллада оқжўхорилар етилиб, дони қотишга улгуриб ҳам олади...
Хуллас, аждодларимиз табиат ҳодисаларини ўзига хос тақвим деб билганлар ва аямажуз ана шу тақвимларнинг боши бўлганига шубҳа йўқ. Боиси, аямажуз йўлга отланиб, сакраниб, тўсрайиб кетаётган қишнинг сўнгги саркашлиги бўлса, ундан кейин Наврўз келиши, деҳқончилик ишлари бошланишидан ҳам дарак берган. Аямажуздан сўнг ота-боболаримиз омоч ва кетмонларини тоблатиб, чархлатиб, ҳўкизлари шохларини ёғлаб, ер ҳайдашга тайёрлаб қўйганлар. Баджаҳл, сиркаси сув кўтармайдиган қишмомо – аямажуздан қутулган халқ эса дала-даштларга қозон осиб Наврўзни нишонлашга тараддуд кўрганлар.
Дарҳақиқат, ўтмишдаги ҳар бир ривоят ва афсоналар бежиз ўйлаб топилмаган. Уларнинг замирида чуқур маъно-моҳият мужассам аслида. Уларни ўрганиш ва тадқиқ қилиш ўлкашунослар олдида турган муҳим вазифалардан саналади.

Эрпўлат Бахт,
Хоразм

“Ўзбекистон овози” газетасининг 2026 йил 11 март кунги 10- сони.

АЯМАЖУЗ ҲАҚИДА НИМАЛАРНИ БИЛАСИЗ?

Табиат ўзининг турли ҳодисаларга бой экани билан инсонларни ҳайратлантириб келади. Қадим-қадим замонлардаёқ одамлар айниқса, фасллар алмашиши жараёнида содир бўладиган об-ҳаво ўзгаришлари, қушлар ва ҳайвонларнинг бир ҳудуддан иккинчи бир ҳудудга кўчиши, баъзи бир жонзотларнинг уйқуга кетиши ва уйғониши каби ҳолатларга берфарқ бўлишмаган. Чунки табиатдаги ҳар қандай ўзгариш ўзига хос тақвим вазифасини ҳам бажарган десак, муболаға бўлмайди. Мисол учун, ўрдак, ғоз ва турна каби кўчманчи қушларнинг шимолдан жануб томонга қараб учиши қиш эшик қоқиб келаётганини англатган ва одамлар дала ва боғлардаги ҳосилни тезроқ йиғиштириб олишга киришганлар, қаҳратон кунларга озиқ-овқат ва ўтин заҳира қилиб қўйганлар. Худди шунингдек, баҳор фаслининг илк ойида ҳаволар аста-секин илий бошлаган кунларда худди қиш чилласидагидек қаҳратон совуқнинг бўлиши ҳам табиат “тили”ни тушунган кишиларга кўп нарсаларни англатган. Аждодларимиз баҳорнинг дастлабки илиқ кунларида бирдан совуқ тушишини “аямажуз” деб аташган.
“Аямажуз – олти кун, олтиси ҳам қаттиқ кун” деган маталларни табаррук момоларимиз ва боболаримиздан кўп эшитганмиз. Ҳақиқатан ҳам нари борса, бир ҳафта давом этадиган баҳорги бу совуқнинг қаттиқлиги ҳақида олис ўтмишларга бориб тақаладиган афсона ва ривоятлари бор.
Манбаларда таъкидланишича, “аямажуз” арабча “айём” ва “ажуз” сўзлари бирикмасидан ҳосил бўлиб, “кампир кунлари” маъносини англатар экан. Бунинг сабаби шуки, қадим замонлардан бери одамлар қаҳратон қишни баджаҳл кампирга ўхшатганлар. Бир жойда тўқсон кун ҳукмронлик қилган қишмомо кетаржафосига бор ғазабини сочиб кетар экан. Шу боисдан “Аямажуз олти кун, қаҳр айласа – етти кун, сакраса – саккиз кун, тўсрайса – тўққиз кун” деган маталлар бежиз пайдо бўлмаган. Ҳақиқатан ҳам аямажуз кунлари қиш фаслининг нақ чилласидагидек қаттиқ совуқ, изғирин, қор ва
ёмғирлар билан ўтишини барчамиз яхши биламиз. Эл орасида ҳозирги кунда ҳам “Дуои фотиҳа ўқиганда Аямажуз момони ҳам ёд этиш керак, ана шунда у ғазаб қилиб, бизни қийнамайди”, деган содда қарашлар ҳам борлигига гувоҳмиз.
Буюк қомусий олим Абу Райҳон Беруний ўзининг “Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар” (“Фан” нашриёти, Тошкент – 1968) китобида баҳорнинг дастлабки кунларида бўладиган “Мино кечаси” ҳақида шундай ёзади: “...Хоразмликлардан баъзи бирларининг айтишича, Мина уларнинг подшоҳлари ва улуғларидан чиққан аёл бўлиб, у кечаси маст ҳолда ипак кийимда қасрдан ташқарига чиққан. Бу баҳор фасли эди. Қаср ташқарисида йиқилиб қолган. Унинг уйқуси ғалаба қилиб, ухлаб қолганида ўша кечанинг совуғи уриб, ўлган. Одамлар баҳор фаслининг шундай кечасида инсонни совуқ ҳалок этганига ажабланиб, бу ҳодисани бевақт юз берувчи одатдан ташқари ажойиб нарса тарихига айлантирганлар”.
Аллома келтирган маълумотлардаги “Мино кечаси” баҳорги аямажузнинг айнан бошланиши эканига шубҳа йўқ.
Аямажуз ҳақида Марказий Осийдаги кўпгина халқларда бир-бирига ўхшаш ривоят ва афсоналар кўп учрайди. Қозоқлар эса уни “ўтамали” дейишади. Бу чорванинг қўзилаш мавсумига тўғри келгани боис чўпон-чўлиқлардан ҳушёр бўлиш талаб қилинади. Тунда сурувни пана-пастқам жойларда сақлаш зарурлиги уқдирилади. Чунки кечаси туғилган қўзичоқ ва улоқлар аямажуз совуғида тўнглаб нобуд бўлиши ҳам мумкин экан.
Қуйи Амударё минтақасида азал-азалдан “қойлар” тушунчаси мавжуд. “Қой” деганда одамлар маълум тур қушларнинг учиб келиши билан об-ҳавонинг кескин ўзгариб туриши тушинилади. Қой – қисқача айтганда, қушлар миграциясидир. Читтак қойи – қиш чилласининг тугаганини, қалдирғоч қойи – Наврўзнинг бошланганини, турна қойи – ерга уруғ экиш мумкинлигини, какку қойи – тут пишиқчилигининг бошланганини, кўкқарға қойи – жавзонинг кирганини англатган. Аямажуз эса ана шу қойларнинг бошланиши ҳам деб тахмин қилинади.

Умуман олганда, табиат ҳодисалари жуда қадим замонлардан буён деҳқонлар, балиқчилар ва кемачилар учун ўзига хос тақвим вазифасини ўтаган. Одамлар ана шу қушлар миграцияси туфайли об-ҳаво ўзгаришларига қараб муҳим ишларни режалаштирганлар.

АЯМАЖУЗДА

Ҳали қаҳратоннинг қаҳри қайтмаган,
Оёқнинг остида қарғанади қор.
Дўндиқ куртакларни уйқуга ўраб
Довуллар увиллаб турибди бедор.

Ўлкам ерларига кўкламни қўмсаб
Нигоҳларинг ғамгин ташланаверар.
Кел, жоним, табиат ухлаган билан
Баҳор юракларда бошланаверар.

1996 й.

Эрпўлат Бахт.