Але не адны навуковыя прыстасаванні, неабходныя для падарожжа, знаходзіліся на гэтым судне. Быў там і дапаможны рэквізіт, які значна палягчаў магчымасць дасягнуць намечаных мною мэтаў. Вырушваючы з дому з намерам азнаёміцца з мясцовым людам, хадзіць ад хаты да хаты і здабываць там няпростыя для запісвання таямніцы народнага жыцця – я павінен быў мець чым абдарыць, чым спадабацца ці чым узяць за сэрца сялян, што жылі па берагах ракі, па якой я збіраўся плысці. Таму, акрамя харчовых запасаў з клеці, дзеля нашае выгоды і выгоды чэлядзі, якая мяне суправаджала, судна маё было забяспечана разнастайнымі запасамі, на якія толькі здольная была мая прадбачлівасць. Я меў падарожную аптэчку, складзеную з простых гатовых лекаў, у якіх я сам абазнаны; добра забяспечаны дарожны склад, немалы запас хустачак, усялякага роду пацерак, рознакаляровых стужак, ладанак, крыжыкаў, медальёнаў з выявамі святых і г.д.
І я не памыліўся ў сваёй прадбачлівасці, бо столькі разоў на працягу падарожжа па Віліі запасы гэтыя выклікалі альбо ўдзячнасць у людзей, альбо дапамагалі здабыць песню ці таямнічае народнае паданне, альбо прыносілі задавальненне сельскім дзецям і радасць іх маткам. Якім жаданым госцем быў я не раз для ўсіх саслоўяў, што жывуць па берагах цудоўнай Віліі. Дзе б толькі ні апынулася маё прыгожае судна, усюды народ тлумам выбягаў, каб спаткаць мяне, і парою, калі таварышы па маім падарожжы былі занятыя кожны сваёй справай, я шчодра раздаваў гэтыя запасы; бо калі хтосьці скардзіўся на галаўны боль, адразу я даваў яму супакойваючую ваду Распаіла; а хто трымаўся за жывот, той атрымліваў некалькі малдаўскіх антыхалерычных кропель; некаторым я даваў таблеткі Марысона; не аднаму ад ліхаманкі прапаноўваў салёную гарэлку; хворым дзецям пакідаў па прыгаршчы нявінных зёлак ці гарбаты і цукру – усё, прынятае ад мяне з добрай верай, прыносіла жаданы вынік.
Дзяўчаты, якія дыктавалі мне народныя песні, атрымлівалі хустачкі, пацеркі, стужачкі; малых вясковых дзетак, якія добра чыталі малітвы, я абдорваў ці крыжыкам, ці медальёнам, ці ладанкай; ну а хто завітваў у мой павільён на судне, той быў гасцінна пачаставаны правізіяй з падарожнага складу ці з аптэчкі”.
Як жыва і маляўніча напісана гэтая кніга, у якой адлюстраваны ў словах і замалёўках сотні населеных пунктаў, што апынуліся на маршруце графскай флатыліі! І вось праз 150 гадоў адбылося новае гістарычнае падарожжа па Віліі! Навуковая грамадскасць Беларусі і Літвы выступіла з ініцыятывай правесці ў 2007 годзе двухтыднёвую экспедыцыю «Шляхамі графа Тышкевіча». Удзельнікаў сабралася каля 300 чалавек. Стартавалі яны таксама ад моста праз Вілію ў Камена і прайшлі амаль паўтысячы кіламетраў па Віліі…
Піша Анатолій Варава
https://www.facebook.com/share/14o3booc9m8/
Там, дзе Даўгінаўскі тракт перасякае раку Вілію, размяшчаецца вёска Камена, раней мястэчка, якое называлася Камень – у гонар магутнага, амаль трохмятровага каменя, вядомага як «Варацішын крыж». Гэты камень выявіў і апісаў у ХІХ стагоддзі Канстанцін Тышкевіч. І адсюль у чэрвені 1857 года пачалася яго знакамітая навуковая экспедыцыя па Віліі да вусця ракі ў Коўне (цяпер – Каўнас). Цэлая флатылія з пяці судоў рушыла ў дарогу і на працягу чатырох месяцаў (!) даследавала раку. У 1871 годзе, калі навукоўца ўжо не было ў жывых, дзякуючы намаганням вядомага гістарычнага пісьменніка Юзафа Крашэўскага ў Дрэздэне выйшла цікавая, цудоўна ілюстраваная манаграфія «Вілія і яе берагі», аўтарам якой быў Канстанцін Тышкевіч.
Найкаштоўнейшая крыніца звестак пра нашае мінулае, пра людзей і легенды, пра помнікі і звычаі – кніга ў 2018 годзе, амаль праз паўтара стагоддзя, выйшла па-беларуску ў мінскім выдавецтве «Беларуская навука» у перакладзе вядомага этнографа і фалькларыста Уладзіміра Васілевіча. Вось невялікі ўрывак з захапляльнага апавядання Канстанціна Тышкевіча…
“Каля моста ў Камені працавалі рамеснікі, яны завяршалі будаўніцтва суднаў, якія павінны былі складаць маю падарожную флатылію. Самі судны былі збудаваныя ў майстэрнях, у мяне ў Лагойску, у 1856 годзе; частку іх я ўзімку перавёз на бераг ракі, па якой збіраўся плысці, і там іх увесну давялі да ладу. Майстэрня, дзе дараблялася мая падарожная флатылія, размясцілася пры надзвычай людным Даўгінаўскім тракце. Невымернае мноства гледачоў пастаянна прысутнічала пры гэтай рабоце. Нехта ішоў пехатою, хтосьці ехаў на возе, але кожны затрымліваўся каля моста і закідваў безліч дакучлівых пытанняў, бо кожнага зацікавіла гэтая незвычайная ў Камені з’ява.
Майстры, якім абрыдлі надакучлівыя пытанні, не аднаму з мінакоў жартам адказвалі што-небудзь дзівакаватае; па наваколлі пайшлі перабольшаныя і перакручаныя апавяданні, байкі і розныя страхоцці пра тое, што робіцца ў Камені. З бліжэйшых навакольных маёнткаў адзін за адным прыбывалі экіпажы, поўныя дам і мужчын, якія жадалі паглядзець на маю флатылію. Цікаўнасць, якая ў жанчын выглядала іх прыроджанай слабасцю, а ў мужчын – спачуваннем маёй справе, прыводзілі і той і другі пол на бераг Віліі.
Мая флатылія, створаная дзеля гэтай навуковай экспедыцыі, павінна была складацца з пяці суднаў. Першае – прызначалася для мяне і калег па маёй працы, на ім павінна была адбывацца ўся дзейнасць нашага навуковага падарожжа. Яно мела раскошны выгляд, было свежапафарбаванае, упрыгожанае гербамі і рознакаляровымі сцягамі і харугвамі. Я стараўся яго абсталяваць адпаведна яго прызначэнню. Гэта было судна 16 аршынаў (11,4 м) у даўжыню і 5 (3,6 м) у шырыню, з адной мачтаю пасярэдзіне і двума ветразямі, другая мачта знаходзілася наперадзе, вяроўкамі яны былі з’яднаныя між сабою, пад палубай меліся досыць умяшчальныя склады.
Ззаду быў размешчаны крыты павільён, які засланяў нас ад дажджу, вятроў і сонца і даваў нам магчымасць працаваць без перапынку. Усе геаметрычныя прылады, зонды для вымярэння ракі, барометр і тэрмометр, прыстасаванні, прызначаныя для вылічэння яе нахілу, паперы для нанясення планаў, альбомы для малявання прыбярэжных пейзажаў – складалі на ім наш навуковы інструментарый, а тоўстая кніга ў абрамленні старапольскага дэвіза “Si Deus nobiscum, quis contra nos?” (“Калі з намі Бог, то хто супраць нас?”) прызначана была дзеля запісвання штодзённых пратаколаў нашай работы.
Пасярэдзіне судна знаходзіліся разнастайныя склады, на круглых шчытах, прыстасаваных нібыта для абароту колаў (на падабенства паравога судна), з абодвух бакоў над намаляваным пасярэдзіне гербам быў размешчаны зроблены вялікімі літарамі надпіс “Марыя”. Гэтым імем я назваў судна, якое павінна было даць мне магчымасць ажыццявіць даўно намечаную і разгалошаную па ўсёй краіне маю задуму.
Байдарачная станцыя на перакатах разбуранага вадзянога млына ў вёсцы Вузла Мядзельскага раёна. Адсюль пачынаюцца сплавы па рэчцы Узлянцы, вядомай сваімі маляўнічымі відамі густа зарослымі берагамі.