Қайнаб турган сувда аксингни кўра олмаганингдек, ғазабланганингда ҳам ҳақиқатни кўра олмайсан. Ўзингни босиб, ғазабдан тушгачгина қарор қабул қилсанг, афсус қилмайсан.
#ХУЛОСА:
Ғазаб инсоннинг ақли ва қалбини тўсиб қўяди. Қайнаб турган сувда инсон ўз аксини аниқ кўра олмаганидек, ғазабланган инсон ҳам ҳақиқатни тўлиқ англай олмайди. Шунинг учун ғазаб пайтида қилинган қарорлар кўпинча пушаймонликка сабаб бўлади.
Ҳақиқий мўмин нафсини жиловлашга ҳаракат қилади. У ғазаб келганда дарҳол ҳукм чиқариш ёки оғир сўз айтишга шошилмайди, балки сабр қилиб, хотиржам бўлгач қарор қабул қилади. Мунофиқ ёки нафсига эргашган инсон эса ғазабини бошқара олмай, бир лаҳзалик ҳиссиёт билан кўп зарар келтиради.
Демак, мўминнинг камоли — кучда эмас, балки ғазаб вақтида ўзини тута билишдадир. Сабр ва босиқлик билан қилинган қарор инсонни кўп афсус ва хатолардан сақлайди.
Шунингдек, Аллох таоло инсон учун сувда чўкмайдиган турли жисмларни яратиб, уларга маълум шаклларни беришни илҳом этган, яъни денгизларда сузиб юрадиган кема ва қайиқ-ларни Ўзи жорий қилган қонун-қоидалар асосида ҳаракатлана-диган этиб қўйган. Бу ҳам Аллоҳнинг одам боласини азизу му-каррам қилганидандир.
«...ҳамда уларни пок нарсалар ила ризқлантирдик...»
Аллоҳ таоло одам боласига барча пок нарсаларни ризқ қи-либ берган. Буларни санаб адоғига етиб бўлмайди. Одам боласи ушбу пок ризқлардан тўғри фойдаланиб, уларни берган Зотга шукр қилса, ҳаққини адо этган бўлади. Ана шу беҳисоб покиза ризқларнинг берилиши ҳам Аллоҳ таоло одам боласини азизу мукаррам қилиб қўйганидандир.
«...ва уни Ўзимиз яратган кўп нарсалардан мутлақо аф-зал қилиб қўйдик».
Яъни, одам бошқа махлуқотлардан мутлақо афзал саналади. Афзалликда унга яқин кела оладиган махлуқот оламда йўқ. Бар-ча махлуқотлар одам боласи учун беминнат хизматкордир.
Исломда инсон одоби ҳақида сўз кетар экан, Аллоҳ таоло азизу мукаррам қилиб қўйган ва уни қуруқлигу денгизда кўтар-ган ҳамда уни пок нарсалар ила ризқлантирган ва уни Ўзи ярат-ган кўп нарсалардан мутлақо афзал қилиб қўйган зот ҳақида сўз кетади. Аллоҳ таоло томонидан азизу мукаррам қилиб қўйилган ўша одам боласини зийнатлаб турадиган одоб ҳақида сўз кета-ди. Бу борада Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг кўп-лаб ҳадиси шарифлари бор.
Ота-она фарзанди учун ҳар нарсага ҳамиша тайёр туради. Дунёда ўзидан ўзганинг афзал бўлишини фақат ота ва онагина истайди. Ҳар бир ота-она фарзандининг ўзидан ҳам иқтидор-ли, салоҳиятли ва олий мартабали бўлишини хоҳлайди. Шунинг учун ота-она ўз фарзандига дунёнинг бор бойлигинию, яхши-ликларини ҳадя қилишга доимо шай туради.
Аммо ушбу ҳадисда ота-она фарзандига одобдан афзалроқ, одобдан қимматлироқ бошқа бирор нарсани ҳадя қила олмасли-ги таъкидланмоқда. Бундан одоб фарзанд учун дунёнинг барча мол-мулкидан ҳам афзалдир, деган хулоса чиқариш мумкин. Чунки ота-она боласига дунёнинг бор сарвати ва мол-мулкини бериб қўйса-ю, боланинг одоби бўлмаса, у ўша мулкни ўзи ва ота-онасининг бошига катта ташвиш, тузалмас балога айлан-тириши ҳеч гап эмас. Агар ота-она боласига чиройли одоб ҳадя қилса, фарзанди мазкур одоб ила ота-онасига ва ўзига керакли обрўни ҳам, бойлик ва мол-мулкни ҳам топиб келтиради.
Исломий одоб ҳақида сўз кетар экан, дунёдаги жамики мол-дунёдан-да афзал саналган одоб ҳақида, ота-она боласига ундан кўра афзалроқ нарса ҳадя қила олмайдиган гўзал, ибратли одоб ҳақида сўз юритилган бўлади.
Илоҳий манбалардан олинган исломий одобларнинг ғояси ҳам илоҳий таълимот, мақсад ва ғоялар билан чамбарчас боғ-лиқдир. Одобнинг асосий ғояси инсон зотининг икки дунё сао-датига эришишини таъминлашдир. Мусулмон инсон ўзининг одоблари ила бу дунёда барча мавжудотлар билан уйғунликда, ҳамкорликда ва яхши муносабатлар билан яшайди. Охират ду-нёсида эса амал қилган одоблари савобидан баҳраманд бўлади. Бу ҳақиқатни англаб етиш учун Аллоҳ таолонинг инсонни яра-тишдан муроди ва иродаси ҳақидаги Қуръони карим оятлари мазмунини яхшилаб тушунишнинг ўзи кифоя.
«Эсла, вақтики Роббинг фаришталарга: «Албатта, мен ер юзида халифа қилувчиман», деди» (30-оят).
Ушбу оятдан Аллоҳ таоло Одамнинг Ўзининг ер юзидаги ўринбосари халифаси бўлишини ирода этгани маълум бўляп-ти. Демак, инсонга улкан ишонч билдирилган, у улуғ Аллоҳнинг халифаси бўлишдек олий мақомга лойиқ кўрилган. Ислом таъли-моти бўйича, дунё ва охират саодатига эришишни хоҳлаган одам Аллоҳнинг ер юзидаги халифаси бўлишдек улуғ мақомга муно-сиб бўлиши лозим. Ер юзидаги халифалик эса уни обод қилишни талаб этади. Бу иш ҳалоллик-поклик, адолат, ҳақиқат, тўлақонли ҳамда мукаммал одоб ва яхшилик ила амалга оширилади.
Исломда одоб ҳақида сўз кетар экан, бунда Аллоҳ таолонинг ер юзидаги халифаси бўлиш мақомига сазовор бўлган, олийма-қом ғояларнинг ер юзида қарор топишида хизмат қилиши лозим бўлган зот тушунилади.
«Батаҳқиқ, Бану Одамни азизу мукаррам қилиб қўйдик ва уларни қуруқлигу денгизда (улов-ла) кўтардик ҳамда уларни пок нарсалар ила ризқлантирдик ва уни Ўзимиз яратган кўп нарсалардан мутлақо афзал қилиб қўйдик» (70-оят).
Аллоҳ таоло борлиқдаги турли-туман мавжудотларни бир-биридан афзал қилиб яратган. Мана шундай яратувчи Зот ушбу ояти каримада одам боласини борлиқдаги ҳамма нарсадан азизу мукаррам қилиб яратганининг хабарини бермоқда:
«Батаҳқиқ, Бану Одамни азизу мукаррам қилиб қўй-дик».
Аввало одамнинг шакли-шамойили, қиёфаси, барча аъзо-ларининг тузилиши азизу мукаррамликдан далолат бериб ту-ради. Бошқа махлуқотларда бу шакл, бу мутаносиблик ва бу каби аъзолар йўқ. Сўнгра Аллоҳ таоло Одамни Ўз қўли билан яратиб, мукаррам қилди. Ўз руҳидан жон пуфлаб, улуғлади. Бундай шарафга ҳеч бир махлуқот муяссар бўлган эмас. Шу боисдан ҳам инсон азизу мукаррамдир. Аллоҳ таоло яна одам боласини Ўзи берган ақл билан мукаррам, азиз қилиб қўйди. Ақли билан инсон бошқа ҳамма махлуқотлардан устун туради. У Аллоҳ берган ақл ила турли иш-тадбирлар қилади, нарсалар ишлаб чиқаради, бошқа махлуқотларни ўз фойдасига ишлата-ди. Буларнинг барчаси Аллоҳ инсонни азизу мукаррам қилиб қўйганининг кўринишларидир.
Аллоҳ таоло яна инсонга ваҳийлар туширади, улар ичидан пай-ғамбарлар танлаб олади, пайғамбарларга эса илоҳий китоблар но-зил этади, шариат ҳукмларини юборади. Буларнинг барчаси Ал-лоҳ инсонни азизу мукаррам қилганига далолатдир. Аллоҳ таоло охирги индирган китоби Қуръони каримда: «Бану Одамни азизу мукаррам қилиб қўйдик», деб эълон қилишининг ўзи ҳам инсон учун катта шараф ва обрў-эътибордир.
«...ва уларни қуруқлигу денгизда (улов-ла) кўтардик...»
Аллоҳ таоло қуруқликда ҳам, денгизда ҳам инсон боласи учун туя, от, автомобиль, кема, самолёт каби турли уловларни яратиб, шунга яраша қонун-қоидаларни ҳам жорий қилиб қўй-ди. Инсон қуруқликда турли ҳайвонлар ва нақлиёт воситалари-да юриб, оғир ишларини осонгина бажаради. Одамларни кўта-радиган, унга улов бўлиб хизмат қиладиган маркаблар Аллоҳ таолонинг махлуқлари бўлиб, улар Жаноби Ҳақ жорий этган қонун-қоида асосида уловлик вазифасини бажаради. Бу ҳам Ал-лоҳ одам боласини азизу мукаррам қилганидандир.