Хазрати Имоми Аъзам роҳимаҳуллоҳ жуда кўп ибодат қилар эдилар. Таҳажжуд намозини қолдирмасдилар, Қуръони каримни бир кунда бир мартта, рамазон ойида эса икки мартта хатм қилар эдилар. Ҳалол ишлаб, ҳалол пул топардилар ва мухтожларга эхсон қилардилар.
Куфа ва Бағдод уламоларига дарс берганлар. 55 марта ҳажга борганлар.
Замондошларидан Яхё ибн Ма’ин роҳимаҳуллоҳ бундай гувохлик берадилар: “Абу Ханифа нихоятда ишончли эдилар, қайси хадисни тўла ёд билсалар, ўша хадисни айтар, тўла ёд билмаган хадисни ривоят қилмас эдилар”. Бундай сифат кам учрайди. Яъни, Абу Ханифа фақат хадисдан бир харф бўлса-да ё нари, ё бери бўлишини кўтаролмас, хадис мазмунини тўлиқ билсалар-да, етказишда бирор сўз алмашиб қолишидан хавотирда уни ривоят қилишга ботинмас эдилар. Бу бахо у зотнинг замондошлари томонидан берилган. Мана, орадан минг йилдан кўпроқ вақт ўтди. Бугун у кишини яxши танимаганлардан: Хазрати “Имом Абу Ханифа кам хадис ривоят қилган”, деган гаплар хам чиқиб қолади. Бу каби баёнотлар, албатта, билимсизлигимиз оқибати. Аслида Хазрати Имоми Аъзам роҳимаҳуллоҳ Расулуллохнинг (соллаллоху алайхи ва саллам) айтган хадисларини xудди Қуръон оятлари каби аниқ ёд билган кишигина тилга чиқариши мумкин, деган талабчанлик билан ёндашганларидан, кўп хадис билсалар-да, уларни ривоят қилмаганлар. Демак, тариxда Пайғамбар (соллаллоху алайхи ва саллам) хадисларини етказишда ишончли саналган бир неча киши бўлиб, шулардан бири Хазрати Имоми Аъзам роҳимаҳуллоҳ эканлар. Бу жуда катта мартабадир. Шофиъий мазхаби асосчиси Хазрати имоми Мухаммад ибн Идрис Шофиъий (рахматуллохи алайх) бундай деган эдилар: «Имоми Моликдан (рахматуллохи алайх) “Абу Ханифани ко‘рганмисиз?” деб сўралди. У киши: “Ха, кўрганман. Мен шундай одамни кўрдим, агар у мана шу рўпарадаги устунни тилла экан деб айтса, албатта шунинг тилла эканига хужжат келтирар эди”, деб жавоб бердилар». Эътибор қилинг: бошқа мазхаб етакчиси Хазрати Имоми Аъзам роҳимаҳуллоҳ қандай одам бўлганига учинчи мазхаб эгасининг сўзларини далил келтирмоқда. Бу хол уларнинг эътирофлари қанчалик кўламли ва самимий эканини кўрсатади.
Бу дунё зиндондир, биз эса зиндондаги маҳкумлармиз.
Зиндонни буз, ўзингни халос кил! Дунё нима? Аллоҳдан
хабарсиз қолишдир. Мато, пул, тижорат, аёл дунё эмас. Дин йўлида сарфлаш мақсадида топилган молни Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам "қандай ажойиб мол!" деганлар. Кема ичида сувнинг бўлиши кеманинг ботишидир. Кема остидаги сув эса кеманинг
ҳаракатланишига ёрдам беради.
Дунёнинг лутфи-ю ялтоқланиши ёқимли луқмадир, аммо оз е, чунки бу оловли луқмадир.
Жалолиддин Румий
Хулоса
Мавлоно Жалолиддин Румийнинг ушбу ҳикматли сўзлари дунёга муносабатда мўътадил бўлишга чақиради. Ислом дунёни тарк қилишни эмас, балки уни қалбга ҳоким қилиб қўймасликни таълим беради. Мол-дунё, савдо-сотиқ ва ризқнинг ўзи ёмон эмас; агар улар Аллоҳнинг розилиги ва хайрли мақсадлар учун ишлатилса, улар ҳам ибодатга айланади.
Румий ҳазратлари келтирган кема мисоли жуда чуқур маънога эга: сув кема ичига кирса уни чўктиради, аммо кема остида бўлса уни манзилига етказади. Худди шу каби, дунё инсоннинг қўлида бўлса фойда беради, аммо қалбига кириб олса уни ҳалокатга олиб бориши мумкин.
Дунёни қўлда тутиш фойда, қалбга жойлаштириш эса хатарлидир. Мўмин дунёдан охирати учун восита сифатида фойдаланади, уни мақсадга айлантирмайди.
Аллоҳ таоло бизларни дунёга эмас, Ўзига боғланган қалб соҳибларидан қилсин. Қўлимиздаги неъматларни хайр ва тақво йўлида сарфлашни, дунёни эса охиратга элтувчи воситага айлантиришни насиб этсин.
«Аллоҳумма солли солатан каамилатан ва саллим саломан таамман ъала саййидина Муҳаммад. Аллазии танҳаллу бихил ъукаду ва танфариху бихил куруб. Ва тукзо бихил ҳавааиж. Ва тунаалу бихир рағооиб ва ҳуснул хавоотим. Ва юстасқол ғомааму би важҳиҳил карийм. Ва ъала олиҳи ва соҳбиҳи фии кулли ламҳатин ва нафасин биъадади кулли маълуммил лак».
Дуонинг маъноси:
«Эй Аллоҳим! Саййидимиз Муҳаммад алайҳиссаломга комил саловот ва тугал салом йўллагин. Ул Муҳаммад алайҳиссалом шундай зотларки, У зот туфайли тугунлар ечилар, мушкуллар бартараф бўлар, ҳожатлар раво бўлар. У зот сабабли истакларга, гўзал хотималарга етишилар. Ул зотнинг карамли юзи сабаб булутлардан ёмғир ёғилиши сўралар. Ва Ул зотнинг оилаларига, саҳобаларига ҳам ҳар лаҳза ва ҳар нафас Сенга маълум бўлган нарсалар адади миқдорича комил саловот ва тугал саломлар йўллагин».
"Энг афзал дуолар" китобидан, 194-бет
Хулоса: Бу салавот Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга бўлган муҳаббат, эҳтиром ва дуонинг гўзал ифодаларидан биридир. Мўмин салавот айтиш орқали Аллоҳ таолога яқинлашишга, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга бўлган муҳаббатини изҳор этишга интилади. Барча ҳожатлар фақат Аллоҳнинг иродаси билан раво бўлади, салавот эса дуонинг қабул бўлишига умид қилинадиган фазилатли амаллардан биридир.
Шунинг учун мўмин мушкул пайтларида ҳам, неъмат пайтларида ҳам Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга салавот айтишни кўпайтириб, барча умид ва таваккулини ёлғиз Аллоҳ таолога боғлайди.
Мўмин тилини салавот билан зийнатлайди, қалбини Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга муҳаббат билан тўлдиради ва барча ҳожатларини Аллоҳдан сўрайди. Мунофиқ ёки ғафлатдаги инсон эса салавотнинг фазилатидан бепарво бўлиб, бу буюк зикрдан ўзини маҳрум қилади.
Салавот — Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга муҳаббатнинг белгиси, қалбнинг нури ва дуоларнинг зийнатидир. Уни кўпайтирган инсон Аллоҳнинг раҳматига умид қилади ва суннатга муҳаббатини намоён этади.
Аллоҳ таоло бизларни Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга кўп салавот айтадиган, У зотнинг суннатларига маҳкам эргашадиган ва қиёмат куни шафоатларига сазовор бўладиган бандаларидан қилсин.