Ибн Касир ўзининг «Ал-Бидоя ван-Ниҳоя» асарида шундай дейди:
Ҳорун ар-Рашиднинг Аҳмад исмли ўғли бўлган.
Тарихчилар уни Аҳмад ас-Сабтий деб аташган.
Бунга сабаб — у шанба куни қўли билан меҳнат қилиб, топган озгина даромадини ҳафтанинг қолган кунларида тирикчиликка сарфлаб, қолган вақтларини ибодат билан ўтказгани эди.
Шу боис у шу куняси билан танилган. Аҳмад ас-Сабтий Боғдодни тарк этиб, ҳеч кимга — ҳатто ўзининг Амирул-муъмининнинг ўғли эканини ҳам билдирмасдан — Басрага йўл олди.
У фақат шанба куни ишларди. Касби — лойдан девор қуриш (бинокорлик) эди. Ҳафтанинг қолган кунларини эса Аллоҳ таолога ибодат қилишга бағишларди. Унга иш буюртма қилганларга шундай шарт қўярди: пешин ва аср намозлари азон қилинганда, намоз ўқиши учун етарли вақт беришлари шарт.
Аҳмад ас-Сабтий Басрада жуда камтарин уйда яшарди. Уйида эскигина бир чопон ва хурмо пўслоғидан ясалган ёстиқдан бошқа ҳеч нарса йўқ эди.
Унинг бир дўсти бўлиб, кимдир девор ёки бошқа нарса қурмоқчи бўлса, Аҳмадга иш топиб келарди.
Бир шанба куни ўша дўсти ишчилар тўпланадиган жойга бориб, у билан девор қуриш ҳақида келишмоқчи бўлди, лекин Аҳмадни топмади. Ишчилардан сўраб кўрса, «анча вақтдан бери келмаяпти», дейишди.
Шундан сўнг у Аҳмаднинг уйини қидириб топди. Уйга кирса, Аҳмад ўлим тўшагида ётар эди. Аҳмад унга бир узук бериб, шундай деди:
«Мени кафанлаб, дафн этганингдан кейин, шу узукни Боғдоддаги Амирул-муъмининга олиб бор. Унга: “Бу узукнинг эгаси сенга айтади:
ўз мастлигинг (дунё ғофиллиги) ичида ўлиб қолишдан эҳтиёт бўл, акс ҳолда пушаймон бўласан, аммо у пайтда пушаймонлик фойда бермайди.
Аллоҳ таолонинг ҳузуридан дунё манфаатлари томон бурилиб кетишдан сақлан.
Чунки сен ҳозир эгаллаб турган нарсалар агар бошқаларга ҳам абадий қолганида, сенга етмас эди. Албатта, у нарсалар сендан кейин бошқаларга ўтади.
Сенга аввалгилар ҳақидаги хабар етиб келган-ку…” — деб айт."
Шуларни айтиб, у 184-ҳижрий йилда (милодий 800 йиллар атрофи) Роббисига жон таслим қилди.
Орадан вақт ўтиб, бир куни Ҳорун ар-Рашид амирлик қасрида ўтирганида, бир киши қабул сўради. Ижозат берилгач, у муҳим иш учун ёлғиз қолишни сўради. Ҳорун ар-Рашид дарҳол қасрни бўшатди.
Шунда у киши узукни чиқариб берди. Ҳорун ар-Рашид узукка қараши билан уни таниди ва сўради:
— Бу узукнинг эгаси қаерда?
У киши: — Вафот этди, эй Амирул-муъминин, — деди ва Аҳмаднинг айтган васиятини, унинг фақат шанба куни бир дирҳам ва бир дониқ эвазига ишлаб, қолган кунларда ибодат билан машғул бўлганини айтиб берди.
Бу гапларни эшитган Ҳорун ар-Рашид қаттиқ йиғлаб юборди ва деди:
— Аллоҳ таолога қасамки, сен мени насиҳат қилдинг, эй ўғлим…
У қаттиқ ҳўнграб йиғларди. Кейин бошини кўтариб сўради:
— Унинг қабрини биласанми?
— Уни ўзим дафн қилганман, — деди у киши.
Шунда Амирул-муъминин Басрага сафарга тайёргарлик кўришни буюрди. Қабрга етиб келгач, у қаттиқ йиғлади ва деди:
— Аллоҳ раҳмат қилсин, у дунё зийнатларидан юз ўгириб, фақат қўли меҳнати билан яшашни танлади, дунёни эса бизга қолдирди…
Аллоҳ таоло Аҳмад ас-Сабтий — зоҳид ва обид бандасидан рози бўлсин.
ХУЛОСА:
Бу ҳикоя инсоннинг қадри насаб, мол ёки мансаб билан эмас, балки тақво, ихлос ва Аллоҳга бўлган яқинлиги билан ўлчанишини ўргатади. Аҳмад ас-Сабтий раҳимаҳуллоҳ подшоҳнинг ўғли бўлса ҳам, дунё зийнатига берилмади. У ҳалол меҳнат қилиб, қолган вақтини ибодат ва охират учун сарфлади.
Ҳақиқий мўмин дунёнинг ўткинчилигини англаб яшайди. У молу мансабга эмас, Аллоҳнинг розилигига интилади. Қалбини дунё мастлигидан асраб, ҳар бир куни охиратга тайёргарлик билан ўтади. Мунофиқ ёки ғафлатдаги инсон эса дунё лаззатларига алданиб, охиратни унутиб қўяди.
Бу ҳикоя яна шуни кўрсатадики, чин ихлосли инсоннинг ҳаёти ва ҳатто вафотидан кейинги насиҳати ҳам қалбларни титратади. Ҳатто буюк подшоҳ бўлган Ҳорун ар-Рашид ҳам ўғлининг ихлоси ва зоҳидлигидан таъсирланиб йиғлади.
Демак, ҳақиқий бойлик — дунёга эгалик қилиш эмас, Мўмин учун энг улуғ шараф — ҳалол меҳнат, ихлосли ибодат ва Роббисининг розилигига эришишдир.
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам дуода: "Аллоҳим! Мен сендан қабр азобидан, дўзах азобидан, тириклик ва ўлим фитнасидан ва Масийҳ Дажжолнинг фитнасидан паноҳ сўрайман", дер эдилар.
Имом Муслим ривоят қилган лафзда бундай дейилади: "Сизлардан бирингиз охирги ташаҳҳудни тамомлагач тўрт нарсадан: жаҳаннам ва қабр азобидан, ҳаёт ва мамот фитнасидан ва Дажжол фитнасининг ёмонлигидан паноҳ сўрасин".
ХУЛОСА:
Расулуллоҳ ﷺнинг ушбу дуолари мўминга инсон ҳаётидаги энг катта хавфлардан огоҳ бўлишни ўргатади. Қабр азоби, жаҳаннам азоби, ҳаёт ва ўлим фитналари ҳамда Дажжол фитнаси — инсоннинг иймонига хавф соладиган буюк синовлардир. Шунинг учун Пайғамбаримиз ﷺ улардан Аллоҳга паноҳ сўрашни таълим бердилар.
Ҳақиқий мўмин нафақат дунё ташвишларидан, балки охират азобидан ҳам қўрқади. У ҳар намозида Роббисига илтижо қилиб, иймонини сақлаш ва фитналардан омон қолишни сўрайди. Мунофиқ ёки ғафлатдаги инсон эса фақат дунё хавфлари ҳақида ўйлаб, охират синовларини унутиб қўяди.
Демак, мўминнинг нажоти — Аллоҳга доимо муҳтожлигини ҳис қилиб яшаш, дуо ва тавба билан Унга юзланишдадир. Чунки инсонни фитна ва азоблардан сақлаб қолувчи ягона Зот — Аллоҳ таолодир.
Кимки инсонларга моли, таоми ва шароби билан ёрдам беролмас экан, унда очиқ юзи ва ҳусни хулқи билан уларга ёрдам берсин.
Иброҳим ибн Адҳам роҳимаҳуллоҳ
ХУЛОСА:
Яхшилик қилиш фақат мол-дунё билан чекланмайди. Ҳар бир инсон бой бўлмаслиги мумкин, аммо очиқ чеҳра, ширин муомала ва гўзал ахлоқ билан ҳам инсонларга катта яхшилик қилиш мумкин. Чунки баъзан бир табассум, яхши сўз ёки ҳусни хулқ инсоннинг қалбига таскин ва қувонч бағишлайди.
Ҳақиқий мўмин одамларга фақат моддий ёрдам билан эмас, балки меҳр, одоб ва яхши муомала билан ҳам манфаат етказишга ҳаракат қилади. У инсонларнинг қалбини оғритмасликка ва уларга енгиллик беришга интилади.
Демак, мўминнинг камоли — мол билан ҳам, ахлоқ билан ҳам инсонларга фойда етказишдадир. Чунки гўзал хулқ — садақанинг энг чиройли кўринишларидан биридир.
Аллоҳ таоло инсонларни лойдан, фаришталарни нурдан, жинларни эса оловдан яратди. Аммо ҳайвонларни-чи, нимадан яратди?
Аллоҳ таоло Қуръони каримда бундай марҳамат қилган: “Аллоҳ ҳамма жониворни сувдан яратди. Бас, улардан баъзилари қорни билан юрадир, баъзилари икки оёқ билан юрадир ва баъзилари тўрт (оёқ) билан. Аллоҳ Ўзи хоҳлаган нарсани яратур..." (Нур, 45).
Аллоҳ таоло яна бундай марҳамат қилади: "... сувдан ҳар бир тирик нарсани қилганимизни билмайдиларми? Иймон келтирмайдиларми?" (Анбиё, 30).
Демак, ер юзидаги қорни билан судралиб юрадиганлари ҳам, икки оёқда ва тўрт оёқда юрадиган чорва ҳайвонлари ҳам ва булардан бошқа бир қанча оёқда юрадиган хилма-хил ҳашаротлар ҳам сувдан яратилган.
Қиёмат куни ҳайвонларнинг барчаси тупроққа айлантирилади.
Жаҳаннам азобидан қийналётган дўзахийлар кўриб: "Кошки эди, ҳайвонларга ўхшаб, тупроқ бўлиб кетсам", деб орзу қиладилар. Лекин бу орзу ҳеч қачон ушалмайди.
#ХУЛОСА:
Қуръони карим инсонни атрофидаги мавжудотлар ҳақида тафаккур қилишга чақирaди. Ҳайвонларнинг турли хил шаклда, турли ҳаракат ва ҳаёт тарзи билан яшаши — Аллоҳ таолонинг буюк қудрати ва ҳикматининг белгисидир. Уларнинг барчаси сувдан яратилгани эса ҳаётнинг асоси ва Роббимизнинг беқиёс қудратини англатади.
Ҳақиқий мўмин бу оятларни ўқиб, қалбида иймон ва ҳайратни зиёда қилади. У ҳар бир махлуқот ортида Аллоҳнинг қудратини кўради ва охиратни эслайди. Мунофиқ ёки ғафлатдаги инсон эса бу аломатларга бепарво бўлиб, дунё билан овора ҳолда яшайди.
Ҳайвонлар қиёмат куни тупроққа айлантирилганда, кофир ва дўзах аҳли “Кошки биз ҳам тупроқ бўлиб кетсак эди”, деб орзу қиладилар. Лекин у вақтда пушаймон фойда бермайди.
Демак, мўмин учун ҳар бир махлуқ — тафаккур ва ибрат сабабидир. Ақлли инсон дунёда туриб охиратни эслайди, Аллоҳнинг оятларидан ғофил бўлиб қолмайди.
Кимки 8 тоифа кишилар билан ўтирса Аллоҳ таоло унда 8 нарсани зиёда қилади.
1.Ким бойлар билан ўтирса Аллоҳ таоло унда дунёга муҳаббат ва унга рағбатни зиёда қилади
2.Ким фақирлар билан ўтирса Аллоҳ таоло унда шукр ва Аллоҳни қисматига розиликни зиёда қилади
3. Ким золимлар билан ўтирса Аллоҳ таоло унда кибр ва қасовати қалбни зиёда қилади 4.Ким аёллар билан ўтирса Аллоҳ таоло унда жоҳиллик ва шаҳватни зиёда қилади.
5.Ким ёш болалар билан ўтирса Аллоҳ таоло унда ўйин-кулгу, мазоҳни зиёда қилади.
6.Ким фосқлар билан ўтирса Аллоҳ таоло унда гуноҳга журат қилиш ва унга қадам қўйишни ва тавбани кечиктиришни зиёда қилади.
7. Ким солеҳлар билан ўтирса Аллоҳ таоло унда тоат, ибодатга рағбатни зиёда қилади.
8.Ким олимлар билан ўтирса Аллоҳ таоло унда илм ва тақвони зиёда қилади.
Сиз кимлар билан ўтирганингизга қараб қўйинг
ХУЛОСА:
Инсоннинг қалби ва хулқи у ўтириб-турадиган муҳит ва суҳбатдошларидан қаттиқ таъсирланади. Чунки инсон табиати кўрган ва эшитган нарсасидан ранг олади. Шунинг учун солиҳлар ва олимлар суҳбати қалбни тирилтирса, фосиқ ва ғафлат аҳли билан ўтириш қалбни қоронғулаштиради.
Ҳақиқий мўмин ким билан дўст ва ҳамсуҳбат бўлаётганига эътибор беради. У ўзини Аллоҳга яқинлаштирадиган, илм, тақво ва яхши ахлоққа чорлайдиган инсонлар билан бирга бўлишга ҳаракат қилади. Мунофиқ ёки ғафлатдаги инсон эса муҳитнинг таъсирини енгил санаб, нафсига ёққан суҳбатни танлайди.
Демак, инсоннинг ҳолати кўп жиҳатдан унинг суҳбатига боғлиқдир. Ким солиҳлар билан юрса — қалби нурланади, ким гуноҳ аҳли билан юрса — қалби қаттиқлашади. Шунинг учун мўмин ўзининг дўст ва суҳбатдошларини эҳтиёткорлик билан танлаши лозим.
Иймонини ютганлар ҳам уни сақлаганлар ҳам ўтиб кетдилар! Энди айтинг ким ютди-ю, ким ютқазди.
ХУЛОСА:
Дунёда энг катта ютуқ — мол, мансаб ёки шуҳрат эмас, балки иймонни сақлаб, шу ҳолатда Роббисига қайтишдир. Чунки бу дунё ўткинчидир: бой ҳам, камбағал ҳам, кучли ҳам, ожиз ҳам ўтиб кетади. Аммо инсон билан қабрга фақат иймони ва амалигина киради.
Ҳақиқий мўмин ҳаёти давомида нафақат иймон топишга, балки уни асраб қолишга ҳам ҳаракат қилади. У фитна, гуноҳ ва ғафлатдан қўрқиб, қалбини иймон билан тирик сақлашга интилади. Мунофиқ ёки ғафлатдаги инсон эса дунё ютуғини ҳақиқий ғалаба деб ўйлаб, охиратини унутиб қўяди.
Демак, ҳақиқий ғолиб — иймонини сақлаб, Аллоҳ таолонинг розилиги билан дунёдан ўтган инсондир. Ҳақиқий ютқазган эса дунёда ҳамма нарсага эришиб, лекин иймон ва охиратини бой берган кишидир.