Имоми Аъзам роҳимаҳуллоҳ
Ахли сунна ва жамоа мазхаби имомларидан энг улуғи, Ислом миллатининг фақихи Имом Абу Ҳанифа Нўъмон ибн Собит ал-Кўфий роҳимаҳуллоҳ хижратнинг саксонинчи йили Ироқнинг Кўфа шаҳрида туғилганлар. Ҳанафийлик мазҳаби асосчиси, аҳли тариқат кишиси ва аллоҳнинг дўстларидан, фақиҳ, муҳаддис улуғ олим киши эдилар. «Абу Ҳанифа» у кишининг кунясилари, «Имоми Аъзам» («Улуғ имом») улуғликларининг эътирофи ўлароқ берилган унвон. Асли форс бўлиб, ўзига тўқ, зодагон оиладан. Олим ва фозил инсонлар орасида вояга етдилар. Оталаридан қолган катта бойликни илм йўлида сарф этдилар. Ёшликдан Қуръонни ёд олдилар. Калом илми ва мантиқни ўргандилар. 22 ёшида ироқлик улуғ аллома олим Ҳаммод ибн Абу Сулаймон роҳимаҳуллоҳга шогирд тушиб, у зотнинг таълимини олдилар. Кейин Куфа ва Басранинг энг обрўли фақиҳи бўлиб етишдилар. Бир неча сахобайи киромлар билан сухбатдош бўлганлари, xусусан, Анас ибн Моликни (розияллоху анху) ва яна етти-саккиз нафар сахобани кўрганликлари ривоят қилинади. Имоми Аъзам улуғ чашмалардан – Пайғамбаримизни (саллоллоҳу алайҳи васаллам) кўрган кишилардан бахра олган зотдирлар. Ривоятларда яна Абу Ханифа роҳимаҳуллоҳ тобейнлардан тўрт минг кишидан дарс олганлари ва шунча саноқдаги одам у кишидан дарс олиб, олим бўлиб етишгани айтилади. Шунинг учун у зотни барча тан олади, уламою фузало “Имоми Аъзам”, яъни, “Улуғ имом” дея, ўзларидан устун ва илгари қўядилар.
– Эй Ёқуб! Сен биринчи навбатда илм ол, ундан кейин ҳалол йўл билан молу давлат орттир. Ана ундан кейингина уйлан. Агар илм олиш даврингда мол топишга қўшиш қилсанг, илм ҳосил қилишдан маҳрум бўлиб қоласан.
Хазрати имоми Аъзам роҳимаҳуллоҳ
Хулоса
Бу насиҳат илмнинг инсон ҳаётидаги устувор ўрнини кўрсатади. Илм — йўлни ёритувчи нурдир. Агар инсон илмсиз мол орттирса ёки ҳаётининг муҳим қарорларини илмсиз қабул қилса, кўп хатоларга йўл қўйиши мумкин. Шунинг учун солиҳлар аввал илм, кейин касб ва ризқ, ундан кейин оила қуриш тартибини таъкидлаганлар.
Бу ерда мол топиш ёки уйланиш ёмонланаётгани йўқ. Балки илм талаб қилиш даврида диққатни парчалаб юборадиган машғулотлар илм олишга халал бермаслиги лозимлиги баён қилинмоқда. Чунки илм мустаҳкам бўлса, кейинги ишлар ҳам баракали ва тўғри бўлади.
Мўмин келажагини илм асосида қуради, шошқалоқлик билан эмас. Мунофиқ ёки ғафлатдаги инсон эса дунё ташвишларини илмдан устун қўйиб, кейин пушаймон бўлиши мумкин.
Илм — пойдевор, мол — восита, оила эса неъматдир. Пойдевор мустаҳкам бўлса, унинг устига қурилган барча ишлар ҳам мустаҳкам бўлади.
Аллоҳ таоло бизларга манфаатли илм, ҳалол ризқ ва баракали оила насиб этсин. Илмни дунёдан устун қўядиган, илмга амал қиладиган бандаларидан қилсин.
Бир куни эшакни айғирлар боғланадиган отхонага боғлаб қўйишган экан, у бундан жуда ҳам хурсанд бўлибди. У зотдор отлар ейдиган ем-хашаклардан еб, отларнинг эгарларидан бирини тақиб олиб, ўзининг хурсандлигини билдириш учун ҳанграб юборибди. У ҳанграбди, лекин у кишнай олмабди.
Хулоса
Бу ҳикмат инсонга ўз қадрини, ўрнини ва ҳақиқий ҳолатини билиш қанчалик муҳим эканини ўргатади. Ташқи кўриниш, лавозим, бойлик ёки атроф муҳит инсоннинг асл моҳиятини ўзгартириб қўймайди. Қадр инсоннинг либосида ёки ўтирган жойида эмас, балки илмида, тақвосида ва ахлоқидадир.
Агар киши ўзини ҳақиқатда эга бўлмаган мартаба соҳиби деб кўрсатишга уринса, охир-оқибат шармандаликка дучор бўлади.
Мўмин ўзини танийди, ҳаддини билади ва Аллоҳ берган неъматлар учун шукр қилади. Мунофиқ ёки кибрли инсон эса ўзини боридан юқори кўрсатишга ҳаракат қилиб, одамлар назарида катта кўринишни истайди.
Ҳақиқий улуғлик мақомда эмас, тақвода; ташқи кўринишда эмас, ички покликдадир. Ким ўз мавқеини билса, қадрини сақлайди; ким ҳаддидан ошса, қадрини йўқотади.
Аллоҳ таоло бизларга тавозе, ўзимизни тўғри таниш ва ҳақиқий қадрни тақво ҳамда яхши ахлоқдан излашни насиб этсин.