қолганида Аллоҳни зикр қилиб кўзёш тўккан киши. Ушбу етти тоифа кишилар Аллох Арши соясига, У Зот паноҳига дохил бўладилар.
Бу ерда келтирилган сифатлар эркак ва аёлларга бирдек тегишли. Фақат "қалби масжид билан боғлиқ бўлиш”дан ташқари барчасифат ва фазилатлар аёлларга ҳам тааллуқлидир. Зеро, аёллар фарз ва нафл намозларини уйда ўқишлари афзал. Аёлларнинг масжидга боришларига авваллари рухсат берилган. Кейинчалик фитна кўпайгач, аёлларнинг масжидга бормасликлари афзаллиги таъкидланган.
Энди ҳадисда зикри келган етти тоифани қисқача изоҳлаймиз.
1. "Одил имом" деганда жамоат раҳбари, мусулмонлар ишини адолат асосида бошқарувчи киши тушунилади. Бунга, шунингдек, оилада эркакнинг фарзандлари, мударриснинг шогирдлари билан адолатли муомалада бўлиши ҳам киради.
2. "Парвардигорига ибодат қилиб улғайган йигит". Йигитлик даврида, айнан билаги кучга тўлган пайтда шаҳват ва ҳою ҳаваслардан кечиб, Аллоҳ таоло буюрган йўлда юриш қийин. Бу даврда нафсни жиловлаш, гуноҳ-маъсиятдан узоқ бўлиб, Аллоҳга ибодат қилиш анча мушкул. Аммо ким ёшлигидан Аллоҳ таоло ибодатида бардавом бўлса, Охиратда Аллоҳ паноҳида бўлади.
3. "Қалби масжидга боғлиқ бўлган киши". Масжидни, жамоат намозини яхши кўради. Уламолар бу ерда масжидда кун бўйи ёки аксар вақт ўтириш эмас, балки масжидни яхши кўриш назарда тутилганини таъкидлашган. Ривоятларда айтилишича, банда бошқа ишларини бажариш чоғида қалби масжидга боғлиқ бўлиши, намоз вақти кириши ва масжидга боришни илҳақлик билан кутиши яхшидир.
4. Аллоҳ таоло йўлида бир-бирини яхши кўриб, У Зот учун йиғилган ва ажрашган кишилар". Бу ерда Аллоҳ таоло йўлида холис дўст тутинишга даъват қилинмоқда. Улар дунёвий ёки бошқа бир манфаат учун эмас, балки фақат Аллоҳ учун бир-бирларини яхши кўрадилар. Бандалар бир-бирларини Аллоҳ йўлида яхши кўрганлари учун Аллоҳ ҳам Қиёмат куни Ўз паноҳига олади.
5. "Мансаб ва чирой соҳиби бўлган аёл ундан (лаззат олишни) талаб қилганида, "мен Аллоҳдан қўрқаман", дея рад қилган киши". Аёллар фитнасига дучор бўлганда, нафсни зино ва шу каби ёмон ишлардан тийиб туриш ҳам қийин иш. Айниқса, таклиф аёл тарафидан бўлса, эркак ўзини тутиши янада оғирлашади. Булар ҳақида Назиъат сурасининг 40-41-оятларида Аллоҳ таоло айтади: "Ва аммо, ким Роббисининг мақомидан қўрққан ва ўз нафсини ҳаволаниб кетишидан қайтарган бўлса...", яъни ким фоний дунёда Аллоҳ таолога рўбарў бўладиган мақомдан қўрқиб, ўз ҳавойи нафсини жиловлаб, дин амридан чиқмай юрса, жаннатга киришга захира ҳозирлаган бўлади.
Бу ерда сахийликка даъват қилина туриб, уни махфий, одамлар кўзидан яширган ҳолда амалга ошириш лозимлиги айтилмоқда. Ўнг қўл берганни чап қўл билмаслиги муболаға бўлиб, бу Аллох учун бирон амал қилинаётганда риёдан сақланиш, одамлардан мақтов ва олқиш эшитиш умидида бўлмаслик лозимлигига далолат қилади.
Бу солиҳ бандалар мақомидир. Уларнинг қалби Аллох таолонинг улуғлигини сезиб, мудом хавфда туради, шу сабаб кўзларидан ёш чиқади. Охир-оқибат улар Қиёмат куни Аллох Аршининг соясига дохил бўлади.
"Одамлар ноумид бўлганларида мен уларнинг хушхабар-чисиман. Ул кунда ҳамд байроғи менинг қўлимдадир”, деган Пайғамбаримиз алайҳиссаломга ҳамд бўлсин. Инсон зоти борки, фақат ўз жонлари ғами билан бўлиб қолган бир кунда “Ё Роббим, умматимни саломат қил, умматимни, умматимни..." дея бизнинг ташвишимизни чекадиган зот Пайғамбаримиз Муҳаммад соллал-лоҳу алайҳи ва салламга муносиб уммат бўлиш бахти барчамизга насиб этсин.
"Ҳошир" Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг исмларидан биридир. “Ҳашаро" )حَشْرَ( феълидан олинган бу сўз "бир жойга йиғмоқ", "тўпламоқ" деган маъноларда келади. Демак, луғатда “бир жойга йиғувчи, тўпловчи" маъносидаги "Ҳошир” сўзи истилоҳда “Қиёматда умматларини йиғувчи" деган маънони англатади. Жубайр ибн Мутъам розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: Пайғамбар алайҳиссалом шундай дедилар: "Менинг исмларим бор, мен Муҳаммадман, мен Аҳмадман. Мен Моҳийман, Аллоҳ куфрни мен орқали маҳв этур. Мен Ҳоширман, Аллоҳ одамларни менинг олдимга тўплайди. Мен ўзимдан сўнг бирорта набий келмайдиган Оқибман".
Имом Муслим Абу Мусо Ашъарий розияллоҳу анҳудан ривоят қиладилар: "Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам бизга ўзларини бир неча исмлар ила номлар эдилар: "Мен Муҳаммадман, Аҳмадман, Муқаффийман, Ноширман, Набийут тавбаман, Набийур роҳмаман", - дер эдилар".
"Мен Ҳоширман, Аллоҳ менинг икки қадамим олдига одам-ларни ҳашр этур". Яъни Аллоҳ таоло қиёмат куни Пайғамбар алайҳи васалламнинг қадамлари олдига ҳашр майдонида хало-йиқни тўплайди.
Анас розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: “Набий соллаллоҳу алайҳи ва саллам: Одамлар қайта тирилганларида мен уларнинг аввалгисиман. Тўпланиб келганларида, мен уларнинг хатибиман. Ноумид бўлганларида, мен уларнинг хушхабарчисиман. Ул кунда ҳамд байроғи менинг қўлимдадир. Фахр эмас, мен Роббим хузурида одам боласининг энг мукаррамиман, – дедилар".
Одамлар қайта тирилиб, қабрдан чиққанларидан сўнг ялангоёқ, ялангбош, онадан энди туғилгандек, хатна қилинмаган ҳолда Маҳшар майдони сари ҳайдаладилар.
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам дедилар: “Одамлар ялангоёқ, яланғоч, хатна қилинмаган ҳолда, қулоғининг юм-шокларигача терга ботиб юрадилар". Шунда Савдо онамиз: "Вой, қандай уят, бировнинг кўзи бировга тушмайдими?" - деб сўрадилар. “Одамлар ўзлари билан ўзлари банд бўлиб қолади", дедилар Аллоҳнинг расули ва Абаса сурасининг 37-оятини ўқидилар:
"У кунда улардан ҳар бир шахсни овора қилувчи ўз иши бор".
Ҳа, қиёмат куни даҳшати шунчалик кучлики, ҳар бир одам, ким бўлишидан қатъи назар, фақат ўзинигина ўйлаб қолади. Ака-ука ҳам, ота-она ҳам, бола-чақа-ю, эру хотин ҳам ёдга келмай қолади. Ҳамма ўзини ўйлаб, бир-биридан қочади. Ҳашр куни ҳақида Абу Хурайра Пайғамбаримиз алайҳиссаломнинг шундай деганларини ривоят қиладилар: “Қиёмат кунида одамлар уч гуруҳ бўлиб тўпланадилар: уловда юрувчилар, яёв юрувчилар, юзлари билан юрувчилар". Шунда бир киши: "Юз билан қандай юрилади, эй Аллоҳнинг расули?" дея сўради. “Оёқлар билан юритишга қодир Зот, уларни юзлари билан юргизишга ҳам қодирдир!" - деб жавоб бердилар Аллоҳнинг расули (Имом Термизий ривояти).
Ибратли нукталар:
Бас, Маҳшар майдонидаги ҳолатингни қалбингда жонлантир: қип-яланғоч, хор, мағлуб, ўзини унутган ҳолда турибсан. Устингдан қандай ҳукм ўқилишини кутяпсан, бу ҳукм сени саодатга элтадими ё шақоватга, билмайсан.
Кейин Маҳшар майдонида тўпланган етти фалак ва етти ер мавжудоти: фаришталар, жинлар, инсонлар, шайтонлар, ваҳший ҳайвонлар, паррандаю дарранда ва йиртқич қушлардан иборат халойиқни тасаввур қил. Уларнинг устига ёғилаётган қуёш нурининг ҳарорати борган сари зиёдалашяпти...
Сўнгра қуёш уларнинг боши узра икки ёй миқдорида яқин-лаштирилади, у ерда бутун оламлар Парвардигорининг соясидан бошқа соя қолмайди. Фақат етти тоифа кишиларгина бу соя остида бўладилар. Инсонлар икки гуруҳга ажраладилар: бир гуруҳ Аршнинг соясида, бошқаси қуёшнинг ёндирувчи ҳарорати остида. Абу Хурайра розияллоҳу анҳудан қилинган ривоятда: Набий соллаллоҳу алайҳи ва саллам: “Етти тоифа кишиларни Аллоҳ таоло Ўзининг соясидан бошқа соя бўлмайдиган кунда Ўз соясига олади. (Булар) одил имом, Парвардигорига ибодат килиб улғайган йигит, қалби масжид билан боғлиқ бўлган киши, Аллоҳ учун бир-бирини яхши кўриб, У Зот учун йиғилган ва ажрашган кишилар, мансаб ва чирой соҳиби бўлган аёл ундан (лаззат олишни) талаб қилганида, “мен Аллоҳдан қўрқаман", дея рад қилган киши, ўнг қўли берганни чап қўли билмайдиган тарзда махфий садақа қиладиган киши, ёлғиз
• Бир жанозада Хазрати Ҳасан Басрий раҳимаҳуллоҳдан ёнида бир сафда турган киши сўрабди:
- Тобутдаги ким?
• Хазрати Ҳасан Басрий раҳимаҳуллоҳ:
- Бу тобутдаги сенсан, агар гапимдан ҳафа бўлсанг, менман!- дея жавоб берибдилар.
ХУЛОСА:
Бу ҳикмат инсонга ўлимни эслаш ва дунё ҳаётининг ўткинчи эканини англатади. Жаноза инсон учун катта ибратдир. Чунки эртага унда биз бўлишимиз мумкин.
Ҳақиқий мўмин жанозани кўрганда ўзини ҳисоб-китоб қилади, амалларини ислоҳ қилишга ҳаракат қилади ва охират учун тайёргарлик кўради. У дунёга алданып қолмай, ҳар бир кунни тавба, ибодат ва яхшилик билан ўтказишга интилади.
Мунофиқ ёки ғафлатдаги инсон уни фақат бошқаларнинг қисмати деб ўйлайди. Ҳолбуки, ўлим — ҳар бир инсоннинг муқаррар манзилидир.
Демак, оқил мўмин жанозадан уйғониш ва ибрат олади. Чунки ўлимни эслаш қалбни юмшатади, инсонни гуноҳдан қайтаради ва охиратга тайёрланишга ундайди.