Бир илмда имом бўлган киши бошқа илмда оддий киши бўлиши мумкин
Бунда ҳеч қандай камчилик йўқ. Илм Аллоҳ таолонинг ризқи ва ато этган неъматидир. У ниҳоятда кенг, оғир ва серқирра. Ҳар бир имом ўзи истаган барча илмларни бирдек мукаммал эгаллай олмайди. Имом Абу Ҳомид Ғаззолий «Ал-Мустасфо» да ва Ибн Қудома Ҳанбалий «Равзатун нозир»да шундай маънони баён қилганлар: қанча-қанча олимлар борки, бир илмда имом, бошқа бир илмда эса оддий кишидир.
Имом Абу Ҳомид Ғаззолий «Қонунут таъвил» рисоласининг охирида: «Билиб қўйинг, ҳадис илмидаги захирам оз», деганлар. Бу қадар буюк имом, кучли мунозарачи ва «Ҳужжатул Ислом» деган номга сазовор зотнинг шундай камтарона сўз айтиши у зотнинг юксак одоби ва суннатга мувофиқ хулқини кўрсатади. Зеро, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Сизлар дунё ишларингизни яхшироқ биласизлар», деганлар.
Бугун мужтаҳидлик деб даъво қилаётганлар орасида воқелик ва ҳақиқатга инсоф билан қараб, ўзи яхши билмайдиган соҳада шундай камтарона эътироф қиладиган киши борми?
Жарҳ ва таъдил илмида буюк олимлардан бўлмиш Яҳё ибн Маъин ҳақида Имом Аҳмад: «Яҳё ибн Маъин Шофеъийни қаердан билсин?! У Шофеъийни ҳам, Шофеъий нима деганини ҳам билмайди», деган. Аҳмад ибн Ҳанбал раҳимаҳуллоҳ тўғри айтганлар. Ибн Маъин Шофеъийни билмаган. Ҳатто Ибн Маъиндан таяммумга оид бир масала сўралганда жавобини билмагани ҳам нақл қилинган».
Ибн Зуҳайр айтади: «Мен ҳозир турганимда Яҳё ибн Маъиндан бир киши хотинига ихтиёр бериб, хотини ўзини танлаган ҳолатнинг ҳукми сўралди. У: «Бу ҳақда илм аҳлидан сўра», деб жавоб берди».
Бир фанда олим бўлиб бошқа илмдан бехабар бўлишлик айб эмас. Ва буни эътироф этишни ҳақиқий раббоний олимларгина эплай оладилар.
«Тасаввур қилинг, сизни илон чақиб олди...
Ўзингизга биринчи ёрдам кўрсатиб, заҳарга қарши муолажа қилишга шошилиш ўрнига, илонни ушлаш билан овора бўласиз — нега чаққанини тушуниш ва унга бу муомалага лойиқ эмаслигингизни исботлаш учун.
Энди...
Буни қайтадан ўқиб чиқинг.
Психологик жиҳатдан олганда, тушунишга ва оқлашга ҳаддан ташқари берилиш тузалиш (шифо топиш) жараёнини секинлаштирадиган механизмга айланиши мумкин.
Ҳар бир озор тушунтиришни талаб қилмайди,
ҳар бир жароҳат муҳокамага муҳтож эмас.
Баъзида ҳикмат тушунишда эмас...
балки аввало ўзингизни қутқариб қолишдадир.
«Инсон ҳар куни 24 соатлик умр неъматини олади. Аммо бу неъматнинг қайтарилиши йўқ. Уйқуга вақт топамиз, телефонга соатлар ажратамиз, иш ва суҳбатларга умримизни сарфлаймиз. Лекин қалбимизга ҳаёт берадиган Қуръон учун қанча вақт ажратяпмиз?
Бир кун келиб умримизнинг сўнгги “чеки” чиқади. Ўшанда сарфланган вақтни қайтариб ҳам, қайтадан яшаб ҳам бўлмайди.
Умр - қайтарилмайдиган неъмат.
Вақт - қайта берилмайдиган омонат.
Қуръонга ҳам ҳар куни улуш ажратайлик.
Чунки маҳсулот қайтарилиши мумкин, аммо ўтган умр қайтарилмайди, фақат ҳисоби сўралади...»