Заҳиралар қанчалик юқори бўлса, инсон ташқи муҳит ўзгаришларига шунчалик тез мослашади (адаптация бўлади) ва касалликларга чалинмайди. Заҳиранинг тугаши ёки камайиши эса касаллик бошланишига (патогенезга) замин яратади.
2. Гомеостаз нима?
Гомеостаз (грекча homois – ўхшаш, бир хил ва stasis – ҳолат, қўзғалмаслик) — бу организмнинг ички муҳити доимийлигини ва барқарорлигини сақлаш хусусиятидир. Ташқи муҳитда нима содир бўлишидан қатъи назар, тана ичидаги муҳит маълум бир меъёрда (мувозанатда) туриши шарт.
Гомеостаз — бу қотиб қолган тизим эмас, балки динамик мувозанатдир. Яъни, кўрсаткичлар доим бир оз юқорилаб ёки пастлаб туради, лекин соғлом организм уларни дарҳол нормага қайтаради.
Гомеостазнинг асосий кўрсаткичлари:
Тана ҳарорати: Ташқарида совуқ бўлса ҳам, иссиқ бўлса ҳам соғлом одам танаси ҳарорати ~36,6 °C атрофида сақланади.
Қон босими: Юрак ва томирлар иши орқали қон босими доимий меъёрда ушлаб турилади.
Қондаги глюкоза (шакар) даражаси: Овқатлангандан кейин шакар кўпайса, инсулин гормони уни камайтиради; оч қолганда эса бошқа механизмлар уни кўтаради.
Водород кўрсаткичи (pH баланси): Қон ва тўқималарнинг кислота-ишқор мувозанати (қон учун pH ~7,4). Унинг жуда кичик ўзгариши ҳам ҳаёт учун хавфли.
Сув-туз баланси: Организмдаги сув ва минераллар (натрий, калий, кальций) миқдори.
Гомеостаз қандай бошқарилади?
У асосан нерв ва эндокрин (гормонал) тизимлар томонидан бошқарилади. Бунда "тескари алоқа" механизми ишлайди. Масалан, тана қизиб кетса, нерв тизими тери безларига буйруқ беради, тер ажралади ва тана совийди — мувозанат тикланади.
Заҳира ва Гомеостазнинг ўзаро боғлиқлиги
Бу икки тизим бир-бирини тўлдиради:
Нормал ҳолат: Ташқи муҳит организмга таъсир қилганда (масалан, совуқ қотганда ёки вирус тушганда), организм ўз инсон заҳираларини ишга солади. Бу заҳиралар ҳисобига гомеостаз (ички мувозанат) бузилмай сақланиб қолади.
Касаллик ҳолати (Патогенез): Агар ташқи таъсир жуда кучли ва давомли бўлса (сурункали стресс, нотўғри турмуш тарзи, оғир инфекция), организмнинг заҳиралари тугайди. Заҳира тугагач, организм ички муҳит барқарорлигини (гомеостазни) бошқа сақлай олмайди, кўрсаткичлар бузилади ва касаллик ривожланиши (патогенез) бошланади.
Хулоса қилиб айтганда, инсон заҳираси — бу қалқон ва ёқилғи, гомеостаз эса тизимнинг соз ва барқарор ишлаб туришидир.
@doctor_dultaev_shodiyor
@ganoshifouzbekiston
Ассалому алейкум ва Рахматуллохи ва Баракатух.
Саййиддул айем Хажжул масокин Жума муборак бўлсин.
Аллоҳим икки дунё Саодатига етказсин ва ўз байтига Хаж ва Умра Зиёратлари учун қайта қайта чақирсин. Солиҳлар қаторида бўлишингизни насиб этсин. Аллоҳумма Солли ала Саййидина Муҳаммад С.А.В.
@doctor_dultaev_shodiyor
@ganoshifouzbekiston
Тўғри ва баланслашган овқатланиш учун бутун дунёда тан олинган энг оддий Соғлом овқатланиш тарелкаси (Harvard Healthy Eating Plate) моделидир.
🍽 Соғлом овқатланиш тарелкаси: Ичида нималар бўлиши керак?
Ҳар сафар овқатланишга ўтирганингизда нимани ва қанча ейиш ҳақида бош қотирасизми? Калорияларни ҳисоблаб юриш жонингизга тегдими? Унда бу оддий қоида сизни қутқаради!
Стандарт ликопчангизни (диаметри тахминан 20–22 см) тасаввуран тенг 4 қисмга бўлинг ва уни қуйидагича тўлдиринг:
🥦 1. Тарелканинг 50% қисми (Ярми): Сабзавотлар ва мевалар
Бу қисм қанчалик ранг-баранг бўлса, шунча яхши. Улар сизни витаминлар, минераллар ва энг муҳими — ичак фаолияти учун зарур бўлган клетчатка билан таъминлайди.
Нималар киради:Бодринг, помидор, карам, кўкатлар, булғор қалампири, брокколи, сабзи ва мевалар.
*Муҳим қоида:Картошка ва фри бу қисмга кирмайди (улар таркибидаги крахмал туфайли углеводларга ҳисобланади). 🍗 2. Тарелканинг 25% қисми (Чораги): Соғлом оқсиллар (Протеин)
Оқсил — бу ҳужайраларимиз учун қурилиш материалидир. У сизни узоқ вақт давомида тўқ тутади ва мушакларни асрайди.
Нималар киради:Товуқ ва курка гўшти, ёғсиз мол гўшти, балиқ, тухум.
Вегетарианлар учун: Дуккаклилар (нўхат, мош, ясамак/чечевица), соя ва творог.
Нимадан қочиш керак: Колбаса, сосиска ва ярим тайёр гўшт маҳсулотларидан чекланиш тавсия этилади.
🌾 3. Тарелканинг 25% қисми (Чораги): Мураккаб углеводлар
Углеводлар — бу танамиз ва миямиз учун асосий энергия манбаи. Аммо бизга "тезкор" эмас, "секин" (мураккаб) углеводлар керак.
* Нималар киради:Жигарранг (деҳқон) гуруч, гречка, овёс (овсянка), булғур, киноа ва бутун донли ундан (цельнозерновая мука) тайёрланган макарон ёки нон.
* Нега муҳим:Оқ ун ва тозаланган гуручдан фарқли ўлароқ, бу маҳсулотлар қондаги шакарни кескин ошириб юбормайди ва энергияни узоқ вақтга етадиган қилиб беради.
💧 Бундан ташқари нималарга эътибор бериш керак?
* Соғлом ёғлар:Тарелканинг ичида кўринмаса-да, овқатга озроқ ўсимлик ёғлари (зайтун, кунжут, писта ёғи), ёнғоқлар ёки авакадо қўшишни унутманг. Сариёғ ва трансёғларни чекланг.
* Сув баланси:Ширин газли сувлар ва қадоқланган шарбатлардан воз кечинг. Энг яхши танлов — оддий тоза сув, шакарсиз кўк ёки қора чой.
* Туз ва шакар:Кундалик туз миқдорини 1 чой қошиқдан (5 гр) оширмасликка ҳаракат қилинг.
> 💡 Олтин қоида:Бу схема парҳез эмас, бу — соғлом турмуш тарзи. Мақсад — севимли таомлардан бутунлай воз кечиш эмас, балки уларнинг тарелкадаги мувозанатини (балансини) топишдир!
@doctor_dultaev_shodiyor
@ganoshifouzbekiston