Ayrim ota-ona farzandi 1-2 yoshga to'lmasidanoq shokolad yoki konfet yedirishning yomon tomoni yo'q desa, boshqalarning farzandi uchun shirinliklar yoshlikda man qilingan mahsulotlar qatorida turadi. Yosh bolalar uchun shirinlikning zarari bormi?
Bu savolga javob topish uchun dunyoda o'z pedagogik kitoblari bilan mashhur Sirs pediatorining maslahatlariga murojaat qildik.
Uning fikricha, bolaning yoshligida shirinlikka o'rgatishning bir qator salbiy oqibatlari mavjud ekan.
Farzandingizga shokolad yoki konfet berishdan oldin quyidagilar bilan tanishib chiqing:
1. Bola yoshligidan (1-2 yoshgacha) shirinlik bilan tanishsa, u katta bo'lganida shirinlik yeyish me'yorini bilmaydi. Ya'ni oldiga 10 dona shokolad qo'ysangiz ham yeb qo'yadi. Shirinlikni 5-6 yoshdan keyin bilgan bolalar esa, aksincha, yegulikda me'yorni his qila olishadi. O'n dona shokoladni bunday bolalar yeya olmaydilar. Bolada me'yorni bilish xususiyati katta bo'lganda boshqa mahsulotlarni yeyishda ham namoyon bo'ladi. Bunday bolalar semirib ketish, o'ta og'ir vaznlik kabi muammolarga duch kelishi kam bo'ladi. Shirinlik bilan kech tanishgan bolaga esa tug'ilgan kuniga chiroyli bezatilgan tort bersangiz u juda xursand bo'ladi va siz gapirmasangiz ham ortiqcha kremini yeyishdan bosh tortib, tortni me'yorini bilib yeydi. Sizga ham bunday ajoyib sovg'a uchun minnatdor bo'ladi.
2. Yoshligidan shirinlik yeyishga o'rgangan bolalar foydali ovqatlanishdan bosh tortadilar. Shokoladning ta'mini bilgan bola sabzavotli pyureni yegisi kelmyadi. Unga shirasi yo'q mahsulotlar bemaza ko'rinadi.
3. Shirinlik berib bolani ovutish uning psixikasiga ham salbiy ta'sir ko'rsatadi. Bola asabiylashganida shokolad bilan ovunadi. Katta bo'lgan sari shokolad unga yetarli bo'lmay boshqa ovunchoq zor bo'lib qolish ehtimoli bor.
4. Aslida shokolad kattalar uchun foydali. U kuch beradi, miyani ishlatadi, kamqonlik tufayli bosh aylanish kabi holatlarda yordam beradi. Lekin organizm yoshligida ko'p shokolad va shirinliklar yeyishga o'rgangan bo'lsa, katta bo'lganda shokoladning ijobiy xususiyatlari bu organizmda namoyon bo'la olmaydi.
5. Shokolad va konfetlarni yoshligidan ko'p iste'mol qilish bolaning tishini tez karies bo'lishiga olib keladi.
6. Shirinliklarda mavjud bo'lgan ortiqcha miqdordagi shakar(glyukoza, saxaroza) ayrim bolalar jismoniy holatiga ham salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Bola shirinlik yevalib gormonlar tufayli asabiy, agressiv va juda qo'zg'algan bo'lib qoladi. Bunday bolalarni tushlikda yoki kechasi uxlatish muammo tug'diradi, ular energiyasi oshib giperaktiv bo'lib ketadilar. Har kuni bola ortiqcha energiya chiqarishi, giperaktiv bo'lishi uni asabiy bola bo'lib katta bo'lishiga sabab bo'ladi.
Sizning farzandingiz necha yoshdan boshlab shirinlikka o'rgangan? Shoshilmang, qancha kech tanishsa, shuncha o'ziga va sizga foyda bo'ladi.
7. Bolani shirinlik bilan xursand qilmoqchi bo'lsangiz unga shakar o'rniga asal, yoki shirin mevalar (fruktoza) va sutli mahsulotlar (laktoza) berishingiz mumkin.
8. Shirinlikka o'rgangan bolani boshqa hech qaydi mahsulot bilan xursand qila olmaysiz. Masalan, shokoladni yaxshi ko'radigan 2 yoshli go'dakka bir likobcha malina berzangiz, u ustiga shakar solib berishingizni so'raydi. Malinani ajoyib ta'mining o'zidan xursand bo'lishi qiyin bo'ladi. Bola tabiiy ta'mni shakarga almashtirishni istaydi.
9. Tadqiqotlarning ko'rsatishicha yoshligidan ko'p shirinlik yeganlar bolaligida va ayrimlari katta bo'lganida ham ortiqcha vazn muammosiga ega bo'ladi.
10. Nihoyat, shirinlik bolani tartibga o'rgatishda salbiy ta'sir ko'rsatadi. Bola ovqat yeyish vaqti bo'lganda qornini shirinlik bilan to'yg'azib olishni istaydi va foydali kerakli ovqat yeyishdan bosh tortadi. Bola tarbiyasida ovqatlanish, to'g'ri va foydali ovqatlanish alohida ahamiyatlidir. Chunki bu bola salomatligining bevosita garovidir.
🕘 Bir yoshdan 5 yoshgacha bo’lgan bolalar kompyuter bilan shug’ullanishlari umuman tavsiya etilmaydi.
🕘 5 yoshdan 7 yoshgacha bo’lgan bolalar kompyuter va planshet bilan 10 minut, maksimum 20 minut (24 soat ichida) shug’ullanishlari tavsiya etiladi.
🕘 1-sinfdan 5- sinfgacha bo’lgan bolalar kun davomida 10 − 15 minut foydalanishi tavsiya etiladi. 10 yoshdan boshlab bir kunda 3 mahal 20 minutdan shug’ullanishi mumkin.
🕘 Uyqudan 30 minut oldin televizor ko’rmaslik, gadjetlardan foydalanmaslik tavsiya etiladi.
Issiq yoz kunlarida bolaning kuni bilan quyosh nurlari ostida o'ynab yurishi juda xavflidir. Olimlarning ta'kidlashicha, kunduzgi soat 11:00 dan soat 15:00 gacha quyosh nurlari odam teriga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin, bolalarda esa bu ta'sir yanada kuchliroq namoyon bo'ladi. Lekin aynan yozda bolalar ko'chadan uyga kirishni istamaydilar...
Issiq yoz kunlarida bolani zararli quyosh nurlaridan asrash yo'llari
☑️1. Bolani quyosh nurlari eng zararli bo'lgan payt 11:00 dan 15:00 gacha ko'chaga o'ynagani chiqarmang. Shu vaqt oralig'ida biron joyga borishi kerak bo'lsa, soya joylardan yurishga harakat qiling.
☑️2. Issiq yoz kunlarida bolaga tez-tez suyuqlik ichirib turing. Bola suv so'ramagan holda ham unga qaynatilgan suv berib turing. Sharbat va limonadlar chanqoqni bosmaydi, gazlangan yoki mineral suv ayni muddao.
☑️3. Bolani kiyimiga ahamiyat bering. Yoz kunlarida bola tabiiy matolardan tayyorlangan kiyimda yurishi kerak. Eng yaxshisi - bu paxta tolalaridan qilingan kiyim-kechaklar. Sintetik matolar issiqdan terlayotgan bola terisida yoqimsiz qo'zg'atishni yuzaga keltirishi mumkin.
☑️4. Bolaning oyoq kiyimi ham qulay va tabiiy materiallardan tayyorlangan bo'lishi kerak. Bolaga orqasi ochiq "shap-shap" olib bermang. Birinchidan, bu o'sayotgan oyoqlarni deformatsiyasiga olib keladi, ikkinchidan, bolaning yurishi palapartish bo'lib ketadi. Ko'pincha bolalar o'yin davomida bunday payafzalni tushirib yuboraveradilar. Oyoq kiyim sandal ko'rinishida bo'lishi eng yaxshi tanlov.
☑️5. Basseyn yoki dengizga cho'milishga borayotganingizda bolaga albatta quyosh nurlaridan himoyalovchi maxsus krem (SPF) surishni unutmang. Bolaning teri juda nozik bo'lgani uchun aynan yoshiga moslab krem olish kerak. Kattalarning kremi mos kelmaydi. Suvga tushib chiqqandan so'ng ham vaqti-vaqti bialn badaniga krem surib turish kerakligi haqida unutmang. Undan tashqari quyosh nurlari keng tarqalgan dengiz va basseyn atrofida bola boshiga yengil bosh kiyim kiyg'azib qo'ying.
☑️6. Ba'zi ota-onalar farzandiga quyosh nurlariga qarshi ko'zoynak olib beradilar. Aslida ko'chada sotiladigan oynalari to'q ranglik arzon ko'zoynaklar bola ko'zlarini quyosh nurlaridan himoya qilmaydi. U shunchaki o'yinchoq. Aksincha, bola to'q rangdagi oyna orqali qarash davomida qorachig'i kengayadi, natijada quyoshning nurlari ko'zga yanada kengroq darajada ziyon yetkazadi.
Agar farzandingiz haqiqatan ko'zoynak taqishni istab, uni o'yinchoq sifatida qabul qilmaydigan yoshda bo'lsa, u holda unga haqiqiy quyosh nurlaridan himoya qiluvchi ko'zoynak olib berishingiz mumkin. Bunday ko'zoynaklarda UVA, UVB nurlaridan 60%-100% himoya qilish haqida ma'lumot bo'lib, ularning narxi ham ancha baland bo'ladi.
☑️7. Terlab turgan bola bilan konditsioner yoqilgan xonaga kirmaslikka harakat qiling. Bola tez shamollab qolishi mumkin.
☑️8. Istmalayotgan bolani issiq kunda terlamasligiga e'tibor bering. Tana harorati ko'tarilgan bola organizmi issiqda yanada qiynaladi.
☑️9. Yoz kunlarida bolani yeyayotgan ovqatiga nihoyatda e'tiborli bo'ling. Dizenteriya ko'pincha yozda tarqaladi. Meva va sabzavotlar muzlatgichda saqlanishi, ovqat faqat yangi bo'lishini ta'minlang. Bola eskirgan achigan narsalarni yeb qo'yishidan ehtiyot bo'ling. Ovqat yeyishdan oldin, albatta qo'l yuvish kerakligini unutmang.
☑️10. Bolaning issiqda ichi ketishiga ahamiyat bering. Ba'zida ichburug' jiddiy kasallik alomati bo'lishi mumkin.
Farzandingiz o'ziga zarar keltrimagan holda yoz kunlarida mazza qilib dam olishi uchun siz sharoit yaratib bering.
Tayyorlanishi:
1. Tozalangan sabzini bo'laklarga bo'ling va qaynoq suv solingan idishga soling va yumshoq bo'lgunga qadar 10 daqiqa davomida past olovda qaynating.
2. Suvni to'kib tashlang va to'g'ralgan o'riklarni ham qo'shing (agar siz quritilgan o'rikdan foydalansangiz, sabzi qaynatilgandan keyin 5 daqiqadan so'ng qo'shing).
3. Bir choy qoshiq o'simlik yog'ini qo'shing va blender yordamida masalliqlarni pyure holatiga keltiring.